Ниусерра фараон Нефериркара Какаи менен улуу ханыша Хенткаус IIнин кичүү уулу болгон. Ал такка өзүнүн улуу агасы Неферефрадан кийин отурган, анын башкаруусу күтүүсүз үзгүлтүккө учураган. Бирок бул бийликке көтөрүлүү тарыхы жөнөкөй болгон эмес: бир туугандардын ортосуна табышмактуу Шепсескара «кыстырылып» калган болушу мүмкүн. Тарыхчылар муну үй-бүлөнүн башка бутагы бийликти басып алууга аракет кылган деп эсептешет, бирок Ниусерра тактыны Нефериркаранын мыйзамдуу мураскерлерине кайра кайтара алган.
Анын башкаруу мөөнөтү тарыхчылар үчүн чыныгы табышмак:
Манефон ага укмуштай 44 жылдык бийлик ыйгарган.
Турин папирусу катуу бузулган, бирок окумуштуулар 24 же 34 жыл деген сандарга ыкташат.
Археологиялык далилдер: анын храмындагы «Хеб-Сед» (бийликтин 30 жылдык юбилейи) майрамын чагылдырган сахналар Ниусерранын 30 жылдан ашык башкарганын дээрлик тастыктайт. Бул аны V династия доорундагы эң туруктуу жана узак башкарган падышага айландырган.
Ниусерра куруучу гана эмес, энергиялуу стратег да болгон. Анын таасири Нил өрөөнүнөн алыс аймактарга чейин жайылган:
— Вади-Магхаранын аскаларында фараон «азиаттарды жеңген» катары сүрөттөлгөн. Бул жөн гана жазалоочу жортуулдар эмес, стратегиялык маанилүү бирюза жана жез кендерин коргоо болгон. Акыркы табылгалар мындай жортуулдардын базасы Суэц булуңунун жээгиндеги байыркы Айн-Сохна порту болгонун көрсөттү.
— Библ шаарынан анын ысымы жазылган айкел жана идиш табылган, бул Ливандан баалуу кедр жыгачын алуу үчүн туруктуу деңиз экспедициялары болгонун билдирет.
— Түштүктө, Нилдин экинчи босогосунда (Бухен чеби) анын мөөрлөрү табылган, ал эми Гебель эль-Аср карьерлеринде падышалык айкелдер үчүн баалуу гнейс ташын казуу тууралуу стелалар бар.
Анын эң улуу чыгармасы — Абу-Гурабдагы Сеше-пиб-Ра («Ра үчүн канааттануу») аттуу күн храмы болгон. Бул жасалма платформа үстүндө тургузулган зор курулуш эле.
Храм өзгөчө архитектуралык ансамбль болгон:
— Короо борборунда 20 метрлик цоколь үстүндө бийиктиги болжол менен 36 метр болгон зор таш обелиск турган. Бул конструкциянын ичиндеги өтмөк аркылуу үстүңкү аянтчага чыгууга мүмкүн болгон — тарыхтагы алгачкы мындай үлгү.
— Обелисктин алдында бука курмандыкка чалынган чоң монолит турган. Кан атайын оюктар аркылуу агып, он даана кооз алебастр бассейнге куюлган.
— Галереялардын дубалдары жыл мезгилдерин, Нил кудайларын жана табияттын жашоо циклдерин чагылдырган мыкты рельефтер менен кооздолгон. Бул күнгө арналган чыныгы таш гимн болгон.
— Храмдын түштүгүндө Ра кудайынын асман кайыгынын 30 метрлик модели жайгашкан; ал кирпичтен курулуп, ачык түстөргө боёлгон.
Ниусерра өз пирамидасын Абусирде Мен-сету («Бекем жер») деген ат менен курган. Бул жерде ал өзгөчө практикалык (же азыркыча айтканда — ресурстарды оптималдаштырган) чечим кабыл алган: ал атасы Нефериркаранын төмөнкү храмын «өзүнө алып», буга чейин даяр болгон таш жолдун бир бөлүгүн өз пирамидасына буруп пайдаланган.
Пирамиданын бийиктиги 50 метрден ашкан. Аймакта мурунку мүрзөлөрдүн бардыгынан улам заупокой храмы адаттан тыш «L» формасында курулган. Бүгүн имарат катуу бузулганына карабастан, папирус формасындагы колонналардын жана кооз барельефтердин издери сакталып калган. Жанында Ниусерра өзүнүн чоң энеси — атактуу ханыша Хенткаус I үчүн кичине пирамида да курган.
Ниусерра доорундагы скульптура терең психологиялык реализмге кадам таштаган. Мюнхендеги белгилүү кош айкел Байыркы падышалыктагы уникалдуу эстелик болуп саналат:
— Сол фигура Ниусерраны жаш, идеалдаштырылган кудай-падыша катары көрсөтөт.
— Оң фигура ошол эле падышаны жылдар өткөндөн кийин — көз алдындагы баштыктар жана ичкерген жаактары менен — акылман карылыкта чагылдырат.
Ниусерра доору анын подданныйларынын мүрзөлөрүндө да жанданып турат. Эң таасирдүү өмүр баяндарынын бири — жети падышанын доорун көргөн вельможа Птахшепсеске таандык. Ал карьерасын Гизадагы үчүнчү пирамиданын куруучусу Менкауранын тушунда баштап, бийликтин туу чокусуна Ниусерранын учурунда жеткен. Анын жазууларында падышанын ырайымдары тууралуу сыймык менен айтылат: Ниусерра ага өзүнүн бутун өбүүгө (эң жогорку ишеним белгиси) уруксат берип, падышалык кайыктагы ыйык жүрүштөргө катышууга чакырган.
Ниусерра Ини V династиянын классикалык образын толук калыптандырган. Ал күн культу, аскердик күч жана жогорку деңгээлдеги искусство бир бүтүн гармонияга айланган гүлдөп-өсүп турган Египетти мурас кылып калтырган.
