Байыркы Египеттин тарыхы жөн гана ысымдардын тизмеси менен эмес, уламыш менен документтештирилген тарыхтын ортосунда турган улуу жана кээде катаал Нармердин образы менен башталат. Аны көбүнчө Египеттин биринчи фараону же I династиянын негиздөөчүсү деп аташат, бирок анын статусу тарых илиминде дагы деле терең талкуунун предмети бойдон калууда. Эгер Нармeрди легендарлуу Менестен өзүнчө инсан катары карасак, ал биздин алдыбызда «нөлдүк династиянын» акыркы улуу падышасы жана биздин заманга чейинки XXXII кылымда башкарган Египет мамлекеттүүлүгүнүн чыныгы архитектору катары көрүнөт.
Эрте Египеттин негизги сырларынын бири — Нармeрдин атынын кийинки расмий падышалар тизмелеринде жок болушу. Дал ушул боштук Нармер менен Менес бир эле адам деген теорияны жараткан. Балким, «Нармер» анын «хор аты» (Гор кудайы менен байланышкан) болсо, «Менес» жеке же тактык аты болгон. Бул талашты чечүүгө аракет кылган бир нече гипотеза бар: айрым окумуштуулар Менести Нармeрден кийин бириккен өлкөнү мурастап алган мураскер деп эсептешет; башкалары бириктирүү узак процесс болуп, Нармер тарабынан башталып, кийинчерээк, фараон Хасехемуйге чейин гана аяктаган деп ойлошот. Андан да радикалдуу пикир боюнча, Нармер Төмөнкү Египеттеги көтөрүлүштөрдү гана баскан, ал эми чыныгы бириктирүүчү — бар экендиги өзү күмөн жараткан табышмактуу Скорпион падыша болгон.
Анын доорунун жана кубатынын негизги далили — 1898-жылы Иераконполдо Джеймс Квибелл тапкан атактуу Нармер палеткасы. Бийиктиги 64 см, туурасы 42 см болгон бул артефакт азыр Каир музейинде сакталат жана жөн гана диний буюм эмес, чыныгы саясий декларация болуп эсептелет.
Палетканын алдыңкы бетинде фараон Жогорку Египеттин бийик ак таажысын кийген абалда көрсөтүлгөн. Ал жеңиш учурунда сүрөттөлгөн: оор союл менен «Гарпун аймагынан» (дельтанын түндүк-батыш бөлүгү) келген душманды чаап жатат. Жазууда алты миң туткун алынганы айтылат. Арткы бетинде Нармер Төмөнкү Египеттин кызыл таажысын кийип, коштоочулары жана сандал көтөрүүчүсү менен душмандардын башы алынган денелеринин катарларынын жанынан салтанаттуу өтүп баратат. Бир эле эстеликте эки таажынын айкалышы тарыхта биринчи жолу Эки Жердин — Жогорку жана Төмөнкү Египеттин — бир бийлик астында бириккенинин символу болгон.
Мындан кем эмес маанилүү артефакт — Оксфорддогу Эшмол музейинде сакталган Нармердин союлу (булавасы). Андагы сүрөттөр фараондун узак убакыт бийликте болгонун көрсөтөт. Союлда салт боюнча 30 жылдык башкаруудан кийин өткөрүлчү хеб-сед майрамынын белгилениши чагылдырылган. Бул жерде Нармер Осиристин салтанаттуу кийимин кийип, бийик такта отурат, ал эми үстүндө жырткыч куш кейпиндеги Нехбет кудайы калкып турат.
Бул эстеликте чындыгында укмуш чоң сандар көрсөтүлгөн: 120 миң туткун жана зор мал табындары алынганы айтылат. Заманбап тарыхчылар бул цифраларды падышанын улуулугун баса белгилөө үчүн ашырылып көрсөтүлгөн деп эсептешсе да, алар анын аймактарга жасаган жортуулдарынын масштабын айкын чагылдырат. Эрте мезгилге тиешелүү сүрөттөрдө Нармер көбүнчө ак таажы менен көрсөтүлөт, бул анын Жогорку Египеттен чыкканын жана түндүк аймактарды акырындык менен багындырганын көрсөтөт. Анын экспансиясы Нил өрөөнү менен эле чектелген эмес: пил сөөгүнөн жасалган цилиндрлер Ливияга жортуулдарды, ал эми археологиялык табылгалар Палестинадагы (Телль-Эрани) жана Араддагы (азыркы Израиль) таасирин далилдейт.
Башкаруучунун аты — Хор-Нармер — да тилчилер арасында талаш жаратат. Иероглифтик жазылышы сом балыктын («Нар») жана кескичтин («Мер») белгилерин бириктирет. «Каардуу сом» деген түз мааниси азыркы адамга таң калычтуу көрүнүшү мүмкүн, бирок прединастиялык Египетте сом күчтүн жана көзөмөлдүн символу болгон. Ошол доордун искусствосунда «башкаруучу» жаныбарлар (анын ичинде бычак туткаларындагы балыктар) падышанын баш аламандыкты жеңген бийлигин билдирген. Демек, Нармердин аты жөн гана үн айкалышы эмес, анын кудайлык табиятын жана үстөмдүк кылууга укугун билдирген кыска теологиялык билдирүү болгон.
Биринчи фараондун жердеги өмүрү Абидосто аяктаган. Анын ыйык Умм эль-Кааб некрополундагы эки кирпич камерадан турган (B17 жана B18) мүрзөсү 1964-жылы египтолог В. Кайзер тарабынан так аныкталган. Ичинен анын аты түшүрүлгөн мөөрлөр жана чопо идиштердин сыныктары табылган. Бул табылгалар бүгүн Лондон, Берлин, Чикаго жана Торонто сыяктуу дүйнөнүн ири музейлеринде сакталууда.
Анын аты менен байланышкан элүүдөн ашык эстелик белгилүү: Иераконпол храм аймагындагы табылгалардан тартып Саккара, Накада жана ал тургай Джосердин тепкичтүү пирамидасына байланышкан артефакттарга чейин. Нармер Египет цивилизациясынын пайдубалын гана эмес, тарыхта канга боёлгон, улуу из калтырган — бытыранды конуштарды дүйнөдөгү алгачкы борборлошкон мамлекетке айланткан башкаруучу болуп калды.
