Хоремхеб Жогорку Египеттин 18-номунда жайгашкан Ха-ниса шаарынын (грекче Гиппонон), «Падышанын Үйү» деп аталган номархтар тукумунан чыккан. Анын ысымы «Майрамдагы Хор» дегенди билдирип, жергиликтүү шумкар баштуу кудайдын урматына коюлган; дал ошол кудайга ал өзүнүн укмуш көтөрүлүшүн дайыма таандык кылган. Ата-энеси тууралуу тарых унчукпайт, бул анын ийгилиги жеке таланты менен эркине таянган адам болгонун баса белгилейт.
Хоремхебдин жеке жашоосу эки нике менен белгиленген. Биринчи жубайы Амени Тутанхамондун доорунда кызмат кылып жүргөн жылдары анын ишенимдүү шериги болгон, бирок анын такка отуруусуна чейин көз жумган. Экинчи жубайы Мутнеджмет болгон. Анын теги тууралуу тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин талашат: ал Нефертитинин кичүү карындашы беле же кары фараон Эйенин кызы беле? Кандай болбосун, ал Хоремхебге мураскер төрөп бере алган эмес — анын мумиясы Мемфистеги мүрзөдөн эрте төрөлгөн ымыркайдын сөөгү менен кошо табылган, бул фараон үчүн жеке трагедия болуп, анын тукуму дал ушул жерде үзүлгөн.
Хоремхебдин аскердик карьерасы Аменхотеп IIIнин тушунда башталган, бирок чыныгы өсүшү Амарна доорунун башаламан жылдарына туура келген. Айрым божомолдор боюнча, Эхнатондун тушунда ал Атон культуна ылайыкташуу үчүн Паатонемхеб деген атты колдонгон болушу мүмкүн. Бирок анын чыныгы сааты жаш Тутанхамондун тушунда келген.
«Эки Жердин үстүнөн үстөмдүк кылуучу» болуп, ал Египеттин бардык аскердик күчүн өз колуна топтогон. Балдар-фараон храмдарды калыбына келтирип жатканда, Хоремхеб Азиядагы жортуулдарды жетектеп, тирүү падыша турганына карабастан иш жүзүндө өлкөнү башкарып турган. Саккарада, ал дагы эле жогорку даражалуу төрө кезинде курдурган мүрзөсүндө, өзүн «падышанын тандалганы» жана «аскер башчылардын үстүнөн башчы» деп атаган, бул анын өзгөчө саясий абалын көрсөтөт.
Тутанхамондун өлүмү окуялардын чынжыр реакциясын жараткан. Жесир калган Анхесенамон хетт падышасы Суппилулиума Iге күйөө катары ханзаада жиберүүнү сураганда, Египет чек арасында ханзаада Заннанза табышмактуу жагдайда каза болгон. Хеттер бул иште «шумкарды» — Хоремхебди — ачык айыпташкан.
Хоремхеб түндүктө хетт экспансиясын токтотуп турган маалда, такка визирь Эйе олтурган. Бирок анын төрт жылдык башкаруусунан кийин армия жана Фивдеги Амон жречеси эски тартиптерди кайтарууну каалап, Хоремхебди колдошкон. Амон кудайынын колдоосу астында ал Фивде салтанаттуу түрдө таажы кийген. Алгачкы кадамы катары жаңы падыша Эйенин эстелигин системалуу түрдө жок кыла баштаган — анын храмдарын өзүнө ыйгарып, картуштарын өчүрүп, «мыйзамдуу» мураскерликти түздөн-түз Аменхотеп IIIден уланткан.
Хоремхеб Египетке он жылдык башаламандыкдан кийин кудай эмес, мыйзам керек экенин түшүнгөн. Карнактагы дубалдарга чегилген анын Улуу эдикти бийликти кыянат пайдаланууга жана коррупцияга каршы тарыхтагы алгачкы кеңири кодекс болуп калган.
Коррупцияга каршы күрөш: Паракорчулук жана элден опузалап акча талап кылган чиновниктер катуу жазаланган — мурунун кесүү жана Жару чек ара чебине сүргүнгө айдоо.
Армия реформасы: Армия Түштүк жана Түндүк корпустарга бөлүнгөн. Фараон жоокерлердин материалдык камсыздоосун сарайдын ресурстары менен жеке кепилдеп, армияны өзүнүн негизги таянычына айланткан.
Сот системасы: Сот бийлиги Мемфис менен Фивдеги визирлердин ортосунда так бөлүштүрүлүп, өлкөнүн кең аймактарын натыйжалуу көзөмөлдөөгө мүмкүндүк берген.
Хоремхеб атонизмди толук жок кылган. Анын буйругу менен Ахетатон түп-тамыры менен талкаланган. Атон храмдары курулган талатат таш блоктору Карнактагы жаңы пилондордун ички бөлүктөрүн курууга пайдаланылган. Фараон өзүн Тутмос IIIнин түз мураскери деп жарыялап, аны «аталарымдын атасы» деп атаган. Анын буйругу менен архитектор Майа Тутмос IVнин каракчылар зыян келтирген мүрзөсүн калыбына келтирген — бул Египеттин өз түпкү тамырына кайтып келгенинин символу болгон.
Кызыгы, Хоремхеб армиянын өкүлү болгонуна карабастан, Амон жречелерине абсолюттук бийликти бербеген: ал жогорку диний кызматтарга өзүнүн ишенимдүү аскердик санаалаштарын дайындаган.
Хоремхеб Египеттин аскердик аброюн да калыбына келтирген.
Нубия: Гебель эс-Сильсиладагы жарым аскалуу храмда анын түштүккө болгон триумфалдык жортуулу сүрөттөлгөн. Рельефтерде фараон «Куш жерине кирген арстан» катары көрсөтүлүп, нубиялык башчылардан алым-салык алып жатат.
Сирия жана Хеттер: Карнактагы жеңиштер тизмесинде Кадеш, Катна, Тунип жана ал тургай түндүктөгү Угарит да аталат. Хетт падышалыгы менен кагылышууларга карабастан, Хоремхеб акылдуу дипломатия жүргүзүп, учурдагы статус-квону тааныган тынчтык келишимин түзгөн, бул Египетке дем алып, күч топтоого мүмкүндүк берген.
Пунт: Улуу мурункулар сыяктуу эле, ал Пунтка экспедиция уюштурган. Рельефтерде алыскы өлкөнүн княздары алтын толгон баштыктарды көтөрүп келип, «тогуз чет элдин күнү» болгон фараондун ысымы менен ант берип жатышат.
Хоремхебдин башкаруу мөөнөтү тууралуу маселе бүгүн да талаштуу. Манефон ага болгону 4 жыл ыйгарган, бирок Рамсес II доорундагы төрө Местин жазуусу Хоремхебдин 59-жылын эскерет. Окумуштуулар Хоремхеб атайылап «еретиктердин» — Эхнатондун, Сменхкаранын, Тутанхамондун жана Эйенин — жылдарын өзүнүн башкаруусуна кошуп эсептеген деп божомолдошот; иш жүзүндө ал 27–28 жыл бийликте турган болушу мүмкүн. Карнактагы ири курулуш долбоорлору (анын ичинде Гипостиль залы жана үч пилон) анын узак башкарганын тастыктайт.
Хоремхеб эки усыпальница калтырган. Биринчиси — Саккарада, ал аскер башчы кезинде курган жана анын жубайлары ошол жерге коюлган. Экинчиси — Падышалар өрөөнүндөгү падышалык мүрзө KV57 — өзүнүн рельефтери менен таң калтырат; алардын айрымдары чийме баскычында калган, бул бизге байыркы усталардын ишин «ичинен» көрүүгө мүмкүнчүлүк берет.
Хоремхеб мураскер калтырган эмес, бирок андан да маанилүү нерсе жасаган: ал өзүнүн мураскерин — аскердик санаалашы Парамессуну, келечектеги Рамсес Iни — тандаган. Ошентип, ал жаңы XIX династиянын негиздөөчүсү болуп, Египет Сети I жана Улуу Рамсес IIнин тушунда күчүнүн туу чокусуна жетишине шарт түзгөн мамлекеттик машинаны түзгөн.
