Эгер Нармердин башкаруусу Египет мамлекеттүүлүгүнүн пайдубалы болгон болсо, анда анын мураскери Хор Аха ошол пайдубалды кол жеткис чепке айланткан адам болуп калды. Эрте падышалык доорунун I династиясынын экинчи фараону, анын аты «Хор-Жоокер» деп которулат, азыркы египтологияда өзгөчө орунду ээлейт. Көптөгөн изилдөөчүлөр аны Жогорку жана Төмөнкү Египеттин чыныгы бириктирүүчүсү, ошондой эле миңдеген жылдар бою өлкөнүн саясий жана маданий жүрөгү болгон Мемфис шаарынын легендарлуу негиздөөчүсү деп эсептешет.
Хор Аханын келип чыгышы тууралуу маселе бүгүнкү күнгө чейин талаштуу бойдон калууда. Көпчүлүк окумуштуулар аны Нармердин түз мураскери болгон деп эсептешет. Ошондой эле айрым тизмелерде Тети деп аталган Хор Аха Менестин уулу болгон деген версия бар, ал эми бул контекстте Менес Нармер менен теңештирилет. Эгер анын Нармер менен ханыша Нейтхотептин никесинен төрөлгөнү жөнүндөгү гипотезаны кабыл алсак, анда өлкөнүн Түндүгү менен Түштүгүнө болгон укугу — басып алуу укугу боюнча да, кан укугу боюнча да — талашсыз болгон.
Хор Аханын такка отурушу жаңы доорду ачкан окуя болду. Ар кандай илимий мектептер бул учурду б.з.ч. 3118, 3100 же 3007-жылдарга даталашат. Маанилүүсү убакыт гана эмес, дал ушул башкаруучудан тартып байыркы египеттик жылнаамалар так формага ээ боло баштаганы. Анын бийликке келиши менен жылдардын үзгүлтүксүз эсеби киргизилип, ар бир жыл эң маанилүү окуянын — аскердик жортуулдун же диний майрамдын — атынан аталган. Кийин бул жазуулар атактуу Палермо ташынын негизин түзүп, Египеттин эрте тарыхын түшүнүүдөгү негизги булак болуп калган.
«Жоокердин» башкаруусу анын атына толук шайкеш келген. Археологиялык табылгалар анын активдүү аскердик экспансиясын көрсөтөт. Анын падышачылыгынын жылдарынын бири расмий түрдө «Хор Аха Сати элин талкалады» деп аталган, бул Нубияга жасалган ийгиликтүү жортуулдарды көрсөтөт. Балким, фараон ливиялык уруулардын каршылыгына да туш болгон: бүгүнкү күнгө чейин ливиялык туткундар сүрөттөлгөн пил сөөгүнөн жасалган табличка сакталган, бирок андагы «Мина» деген жазуунун мааниси дагы эле талаштуу.
Согушкер образына карабастан, далилдердин көбү мамлекетти тынч жана системалуу куруу процессин көрсөтөт. Жылнаамалар падышанын эл алдына үзгүлтүксүз чыгышын, кудай айкелдеринин жасалышын, храмдардын зыярат кылынышын жана салтанаттуу майрамдарды эскерет. Хор Аха египеттиктер гана эмес, багындырылган ливиялыктар да анын бийлигин таанып, салыктарды үзгүлтүксүз төлөгөн система түзө алган. Бул кылымдарга туруштук бере турган монументалдык курулуштар үчүн зарыл болгон ресурстарды топтоо доору болгон.
Хор Аханын курулуш иштери масштабы жана идеологиялык мааниси менен таң калтырат. Накадада фараон, сыягы, энеси Нейтхотеп («Нейт ырайымдуу») үчүн курдурган зор мүрзө сакталган. Ал жерден падыша менен ханышанын ысымдарынын жанаша табылышы бийликтин мыйзамдуулугунда аялдык тукумдун маанисин көрсөтөт.
Бирок эң кызыктуу курулуштар Абидос менен Саккарада жайгашкан. Хор Аха түштүк жана түндүк — эки мүрзө куруу салтын негиздеген деп эсептелет. Бул жөн гана каприз эмес, бир таажы алдында Жогорку жана Төмөнкү Египеттин теңдигин жана биримдигин көрсөткөн күчтүү саясий символ болгон.
Абидостогу мүрзө: өлчөмү 11,7 × 9,4 м болгон, жерге казылып, кирпич менен бекемделген ири жер астындагы курулуш. Ичинде чоң чатырды кармап турган жыгач мамылардын издери сакталган. Бул жерден табылган эң сырдуу буюмдардын бири — фараондун аты чегилген кичинекей алтын пластинка, ал доор үчүн өтө сейрек артефакт болуп саналат.
Ал доордогу жашоо тууралуу маалыматты мүрзөлөрдүн дубалдары гана эмес, жүздөгөн майда буюмдар да берет. Саккарада табылган идиштердеги чопо мөөрлөр падышага аркы дүйнөдө арналган азыктардын түрү жана саны жөнүндө маалымат камтыйт. Абидосто пил сөөгүнөн жасалган буюмдар жана Има-Иб («Жүрөккө жагымдуу») деген ысым жазылган белгилер табылган. Анын мүрзөсү фараондун комплексинин жанында жайгашкандыктан, тарыхчылар Има-Иб Хор Аханын жубайы болгон деп божомолдошот.
Хор Аха артында жөн гана бириккен аймактарды эмес, иштеген мамлекеттик аппаратты жана маданий канонду калтырган. Ал Нармердин басып алууларын тартиптүү цивилизацияга айлантып, бүгүн биз билген Египеттин негизин түзгөн. Анын башкаруусу кудай-падышалар жөнүндөгү мифтер менен улуу династиялардын чыныгы тарыхынын ортосундагы көпүрө болуп калды.
