Эхнатон Фивде «Күн фараону» Аменхотеп III менен анын кубаттуу жубайы Тиянын экинчи уулу болуп төрөлгөн. Анын балалык чагы Жаңы падышалыктын болуп көрбөгөндөй жаркыраган доорунда өткөн. Узак убакыт бою мураскер катары анын улуу агасы Тутмос эсептелген, бирок анын эрте өлүмү Аменхотеп IVке бийликке жол ачкан. Атасы менен кош башкаруучу болгон-болбогону — египтологиядагы эң талаштуу маселелердин бири: окумуштуулардын пикирлери таптакыр кош башкаруу болгон эмес дегенден тартып, 8 же ал тургай 12 жылдык биргелешкен башкаруу болгон дегенге чейин айырмаланат.
Фараондун жубайы легендарлуу Нефертити болгон — падышалык эмес тектен чыккан аял, бирок расмий иконографияда ага чейин эч бир ханышага берилбеген деңгээлдеги орунду ээлеген. Ал жөн гана жубай эмес, күйөөсүнүн идеологиялык шериги болгон, анын аты да картушта жазылган. Бул никеден алты кыз төрөлгөн: Меритатон, Макетатон (жаш курагында каза болгон), Анхесенпаатон (келечекте Тутанхамондун жубайы), ошондой эле Нефернефруатон-ташерит, Нефернефрура жана Сетепенра.
Нефертитиден тышкары Эхнатондун башка аялдары да болгон: мураскерди төрөгөн деп көп байланыштырылган Кийа жана митанний ханбийкеси Тадухепа. 2010-жылдагы генетикалык изилдөөлөр Тутанхамон Эхнатон менен анын өзүнүн карындашынын («KV35 мүрзөсүндөгү Жаш айым») уулу болгонун көрсөтөт, бирок мумиялардын так идентификациясы дагы эле талаштуу бойдон калууда.
Аменхотеп IVтин башкаруусунун алгачкы жылдары эч кандай кырсыкты алдын ала билдирген эмес. Ал атасынын салттарын улантып, Амонго сыйынып, энеси Тиянын колдоосуна таянган. Бирок башкаруусунун экинчи жылында эле фараон Фивде күн дискин символдоштурган Атон кудайынын урматына зор храмдын курулушун баштаган.
Реформа өтө тез өнүккөн:
Технологиялар: Храмдардын курулушун тездетүү үчүн талататтар — чакан таш блоктор колдонулуп, дубалдарды рекорддук убакытта тургузууга мүмкүндүк берген.
Иконография: Атон образы шумкар баштуу адамдан адам алакандары менен аяктаган нурлары бар күн дискине чейин өзгөргөн.
Идеология: Башкаруусунун төртүнчү жылында Эхнатон «куйрук майрамын» (Сед) өткөрүп, өзүн жер жүзүндөгү Атондун жалгыз кудайлык көрүнүшү деп жарыялаган.
Бешинчи жылында Аменхотеп IV өткөн менен толук ажырашкан. Ал атын Эхнатон («Атон үчүн пайдалуу») деп өзгөртүп, жаңы борбор — Ахетатонду («Атондун горизонту», азыркы Телль-эль-Амарна) негиздеген. Ал Фивден 300 км түндүктө, мурда эч бир кудайга таандык болбогон «таза жерде» жайгашкан.
Сарайдын Ахетатонго көчүшү «Амарна доорунун» башталышын билдирген. Жаңы борбор зор сарайлар (Башкы сарайдын фасады дээрлик 700 м узун болгон) жана ачык храмдар менен курулган, анда ырым-жырымдар түз күн нурларынын алдында өткөрүлгөн.
Бул мезгилде Амарна искусствосу жаралган — кылымдар бою сакталган канондордон кескин баш тарткан стиль. Анын негизги белгилери:
Реализм жана экспрессия: Сүрөттөр идеалдаштырылбай калган. Эхнатон деформацияланган баш сөөгү, тар ийиндери, оор жаагы жана шишик курсагы менен көрсөтүлгөн. Окумуштуулар муну генетикалык оорунун белгиси (Марфан же Фрёлих синдрому) же андрогин кудайдын символикасы деп талашып келишет.
Үй-бүлөлүк жакындык: Алгачкы жолу фараон тиричилик көрүнүштөрүндө тартылган — жубайын өпкөн, кыздарын тизесине отургузган, өлүп жаткан кызынын жанында кайгырып турган.
Адабият: Поэтикасы жана метафоралары боюнча Библиядагы 103-забурга өтө жакын «Атонго Улуу гимн» пайда болгон.
Башкаруусунун тогузунчу жылында Эхнатондун фанатизми туу чокусуна жеткен. Ал бардык эски кудайлардын, айрыкча Амон культуна тыюу салган. Египет боюнча атайын топтор храмдардын дубалдарынан жана обелисктерден кудайлардын аттарын өчүрүшкөн. «Кудай» деген сөз «башкаруучу» деген сөз менен алмаштырылып, Атон жалгыз ааламдын кожоюну деп жарыяланган.
Фараон теологиялык талаштарга берилип турганда, Египет империясы ыдырай баштаган. Амарна архиви (клин жазуусундагы дипломатиялык каттар) вассалдардын жардам сураган отчаяндуу кайрылууларын сактап калган.
Хетт коркунучу: Хетт падышасы Суппилулиума I Сириядагы Египет союздаштарын активдүү кысымга алган.
Канаандагы козголоңдор: Амурру башкаруучусу Азиру жана хапиру урууларынан чыккан башчылар Библ жана Сидон сыяктуу жээктеги шаарларды басып алышкан.
Эхнатон атасынан калган чексиз алтынга карабастан сараң болуп, вассалдарга алтындын ордуна алтын жалатылган жыгач жөнөтүп, аскердик иштерге дээрлик аралашпай калган. Натыйжада түндүк аймактар жоголгон.
Эхнатон башкаруусунун 17-жылында каза болгон. Анын өлүмүнүн жагдайлары белгисиз бойдон калууда. Андан кийин Сменхкара жана аял-фараон Нефернефруатон (балким Нефертитинин өзү же Меритатон) сыяктуу табышмактуу башкаруучулардын кыска доору келген.
Көп өтпөй такка жаш Тутанхатон олтуруп, эски элитанын жана аскер башчысы Хоремхебдин басымы астында атын Тутанхамон деп өзгөрткөн, борборду Мемфиске кайтарып, Амон культуна кайрадан уруксат берген. Ахетатон ташталып, Эхнатондун эстелиги каргышка калган (damnatio memoriae). Расмий падышалар тизмесинде ал «душман» же «Ахетатондон чыккан кылмышкер» деп гана аталган.
