Байыркы Египеттин Эски падышалык доору жөн гана жаңы династия менен эмес, чыныгы цивилизациялык жарылуу менен башталат, анын символу фараон Джосер болгон. Ал тарыхка улуу жаңычыл, акылман жана пирамидаларды курган биринчи башкаруучу катары кирген.
Замандаштары үчүн бул падыша «хор аты» Нечерихет менен белгилүү болгон, бул «Кудайдын денеси» дегенди билдирет. Дал ушул ат анын доорундагы эстеликтерде жаркырап жазылган. «Джосер» («Ыйык» же «Касиеттүү») деген ат ага кыйла кийин — Орто падышалык доорунда — ыйгарылып, ардактуу титул сыяктуу болуп калган.
Байыркы падышалар тизмелери анын улуулугунун жаңырыгын гана сактап калган. Абидос тизмесинде ал Джосер-Са катары, ал эми Турин папирусунда Джосерти деп аталат. Көп кылымдардан кийин жазган грек тарыхчысы Манефон анын атын Тосортрос деп өзгөртүп, фараонду дээрлик кудайлык сапаттарга ээ кылган: ал башкаруучу медицинаны ушунчалык мыкты билгендиктен, аны Асклепий кудайы менен теңештиришкен деп жазган. Анын башкаруу мөөнөтү талаштуу бойдон калууда: Турин папирусу 19 жыл 3 ай деп көрсөтсө, Манефон 29 жыл дейт. Заманбап изилдөөчүлөр көбүнчө папируска көбүрөөк ишенишет, бирок анын жетишкендиктери мындай кыска убакыт үчүн таң калыштуу көрүнөт.
Джосер тууралуу эң белгилүү уламыштардын бири Сехель аралындагы атактуу «Ачарчылык стеласында» сакталган. Бул жазуу Птолемейлер дооруна таандык болсо да, анда Джосердин башкаруусунун 18-жылындагы окуялар баяндалат. Текстке ылайык, Египетке коркунучтуу кырсык келген: жети жыл бою Нил дарыясы талааларды сугарууга жетиштүү деңгээлде көтөрүлгөн эмес.
Фараон өз абалын терең кайгы катары сүрөттөйт: «Жүрөгүм коркунучтуу кырсыктан улам ооруйт... кампалар ачылат, бирок ичинен абадан башка эч нерсе чыкпайт». Куткарууну издеген Джосер ата-бабаларынын акылмандыгына кайрылып, Нилдин ташкыны Элефантина аралындагы Хнум кудайынын колунда экенин билген. Падыша храмга барып, чын дилден сыйынгандан кийин, Хнум ага түшүндө көрүнүп, жердин түшүмдүүлүгүн кайтарууга убада берген. Ыраазычылык иретинде Джосер кудайдын жрецтерине Додекасхен («Он эки мильдик аймак») деп аталган чоң аймакты тартуулап, дарыянын берекесинен пайда көргөндөрдүн баарына храмга салык төлөөнү милдеттендирген. Бул текст Джосерди бүт элдин жыргалчылыгы үчүн жоопкерчиликти көтөргөн динчил башкаруучу катары көрсөтөт.
Джосер куруучу жана ойчул гана эмес, Египеттин чек араларын кеңейткен активдүү жоокер болгон. Анын Синай жарым аралына жасаган экспедициялары масштабдуу болгон. Вади-Магхарадагы барельефтерде Нечерихет жеңүүчү фараондун классикалык позасында — кулаган душмандын үстүнөн союл көтөрүп турган абалда — сүрөттөлгөн.
Бул жортуулдардын максаты жез жана бирюзага бай кендерди басып алуу болгон. Экспедициялар жөн гана талап-тоноо эмес, толук уюштурулган аскердик операция болгон: ага аскер башчысы, чөл аймагынын жетекчиси жана ал тургай «падышалык жыгач устасы» да катышкан. Бул басып алуулар Египетти ресурстар жана ири курулуштар үчүн зарыл болгон жумушчу күч менен камсыз кылган — Гелиополдо, Гебелейнде жана, албетте, Саккарада.
Джосердин эң чоң жетишкендиги — Саккарада жайгашкан анын жер коюу комплекси. Гениалдуу архитектор жана чатий (визирь) Имхотептин жетекчилиги астында дүйнөдөгү биринчи пирамида курулган — адамзат тарыхындагы алгачкы монументалдык таш имарат.
Пирамиданын курулушу алты этаптан турган, бул инженердик ойдун эволюциясын айкын көрсөтөт:
Баштапкы мастаба — акиташтан курулган салттуу төрт бурчтуу курулуш.
Кеңейтүү — мастабаны төрт тараптан чоңойтуу.
Узартуу — чыгыш бөлүгүн кошуп, төрт бурчтукту тик бурчтукка айлантуу.
Пирамиданын жаралышы — 40 метр бийиктиктеги төрт тепкичтин үстүнө кошулушу.
Акыркы кеңейтүү — түндүк жана батыш тараптан чоңойтуп, дагы эки тепкич кошуу.
Каптоо — дубалдарды ак Тура акиташ плиталары менен жабуу.
Жыйынтыгында курулуштун бийиктиги 61 метрге жеткен. Бирок пирамида комплекстин бир бөлүгү гана болгон. Анын астында археологдор «коён ийнине» окшоштурган чоң лабиринт жашырылган. 27,5 метр тереңдикте асуан гранити менен капталган жана үч тонналык блок менен жабылган падышанын көмүү камерасы жайгашкан. Жанында анын аялдары жана балдары үчүн бөлмөлөр даярдалган — алардын биринен баланын сөөгү табылган, ал эми башка бөлмөлөрдөн мурдагы фараондордун аттары чегилген 30–40 миң таш идиш табылган.
Джосердин ийгилиги Имхотептин инсандыгы менен тыгыз байланышта болгон. Анын аты фараондун айкелинин постаментине чегилип жазылган — бул жөнөкөй адамдар үчүн дээрлик болуп көрбөгөн сыймык эле. Имхотеп «падышадан кийинки биринчи адам», Гелиополдун жреци, дарыгер жана айкелчи болгон. Ал биринчи болуп салттуу материалдарды таш аркылуу кайталоого батынган: комплексиндеги таш колонналар папирус байламдарын элестетсе, дарбазалар жыгачтан жасалгандай көрүнөт. Бул «таш жомогу» келечектеги бардык египеттик куруучулар үчүн үлгү болуп калган.
Джосердин өмүр баянында дагы бир табышмак — Бет-Халлафтагы чоң кирпич мастаба. Анын ичинен Нечерихеттин жана анын энеси Нимаатхептин мөөрлөрү табылган. Айрым изилдөөчүлөр фараондун чыныгы мүрзөсү дал ушул жерде, ал эми Саккарадагы пирамида жөн гана кенотаф (символдук көмүү) болушу мүмкүн деп болжолдошот. Бирок көпчүлүк Бет-Халлаф ханыша-эне же жогорку даражалуу үй-бүлө мүчөсү коюлган жер болгон деп эсептешет.
Джосер Египет тарыхынын бардык доорлорунда урматталган. Арадан 2000 жыл өткөндөн кийин XII династиянын падышалары ага айкелдерди тургузушкан, ал эми XXVI династиянын жрецтери анын рухуна арналган культту улантышкан. Ал мураскерлердин эсинде ташты багындырган гана эмес, кудайлар менен «макулдашып», мамлекетине түбөлүк гүлдөп-өсүүнү камсыз кылган башкаруучу катары калган.
