Кыязы, келечектеги фараон XI династиянын акыркы башкаруучусу Небтауира Ментухотеп IVнин визири болгон Аменемхет аттуу адам эле. Визирлик мезгилинде ал өзүн зор аракетчил жана мекенчил инсан катары көрсөттү. Анын амбициясын айкын көрсөткөн окуя — Чыгыш чөлүнө, Вади-Хаммаматка жасалган жортуул. Аменемхет падышасы үчүн саркофагга арналган зор таш блокту алып келүү үчүн отрядды жеке өзү жетектеген. Изилдөөчүлөр мындай жогорку даражалуу чиновниктин кооптуу сапарга катышуусу саясий ишара — анын таасирин жана берилгендигин көрсөтүү аракети болгон деп эсептешет. Лишттен табылган таш плитада Ментухотеп IV менен Аменемхет Iнин аттары катар жазылган; бул Аменемхет мурунку падышанын акыркы жылдарында расмий тең башкаруучу болгонун болжолдойт. Балким, Ментухотеп IV өзү өлкөнү сактап кала ала турган дал ушундай күчтүү визирин мураскер катары даярдаган.
Падышалык тегинен чыкпаган адамдын бийлигин мыйзамдаштыруу үчүн күчтүү идеология түзүлгөн. Белгилүү «Нефертинин пайгамбарлыгы» формалдуу түрдө Байыркы падышалык дооруна жайгаштырылып, Амени (Аменемхеттин кыскартылган формасы) аттуу куткаруучунун келишин алдын ала айтат. Текстте акылман Неферти фараон Снофруга келечектеги башаламандыкты сүрөттөп, «өлкө кыйрайт», «чет элдиктер Египеттин дарыясынан суу ичишет» дейт. Ошол караңгы мезгилде түштүктөн Нубиялык аялдан төрөлгөн падыша келип, Эки Таажыны бириктирип, Хор менен Сетти жараштырып, азиялык көчмөндөрдү токтотуу үчүн «Башкаруучунун дубалын» тургузат.
Такка отурганда фараон «Аменемхет» («Амон алдыда» же «Амон анын башында») деген ысымды кабыл алган. Бул саясий билдирүү болгон: мурда Амон Фиванын жергиликтүү кудайы гана болсо, жаңы династиянын тушунда ал согуш кудайы Монтууну сүрүп чыгарып, акырындап пантеондун башкы кудайына айланган. Манефон династиянын фивалык келип чыгышын тастыктайт, бирок Аменемхет I өзүн мурдагы башкаруучулар менен да байланыштырган, мисалы, Иниотеф IIни өзүнүн ата-бабасы катары урматтаган.
Анын трондук ысымы Сехетепибра («Күн кудайынын жүрөгүн тынчтандыруучу») мамлекетте гармония орнотууга умтулуусун чагылдырган. «Хор» жана «алтын» ысымы Неммесут («Жаратылышты кайра жараткан», «Кайра жаралуучу») болгон. Бул анын Биринчи өткөөл мезгилинин башаламандыгынан кийин жаңы тартип орнотуучу демиург ролун баса белгилеген.
Бийликке өтүү тынч болгон эмес. Аменемхет I кеминде эки атаандашты жеңген. Алардын бири Нубиядан чыккан Сегерсенти болуп, түштүк урууларынын колдоосуна ээ болгон. Көтөрүлүшчүлөргө каршы фараон ишенимдүү колдоочусу Хнумхотеп I жетектеген флотту колдонгон. Сыйлык катары Хнумхотеп XVI номдун (Махедж) номархы болуп дайындалган.
Аменемхеттин ички саясаты тең салмакка негизделген. Ал ишенимдүү ак сөөктөргө таянган, бирок жергиликтүү башкаруучулардын сепаратизмин катуу баскан. Фараон өлкөнү жеке кыдырып, кыйраган шаарларды калыбына келтирген, чек араларды тактаган жана Нил суусуна жетүүнү жөнгө салган. Жазууларга ылайык, ал «жамандыкты жок кылып», шаарларды байыркы чек араларды таанууга мажбурлаган. Ошол эле учурда номархтар айрым артыкчылыктарын сактап калышкан; бул күчтүү борбордук бийлик менен гүлдөгөн аймактык борборлордун айкалышын түзгөн. Номдордогу мүлктү көзөмөлдөө үчүн борбордук казначейге баш ийген «падышалык башкаруучулар» тармагы түзүлгөн.
Фивалык жречелигинен алыстоону жана тынчсыз түндүк чек араларга жакын болууну каалап, Аменемхет I борборду көчүргөн. Жаңы борбор — Ит-Тауи («Эки Жерди көзөмөлдөгөн») — Файюм оазисинин жанында, Мемфистен 24 км түштүктө негизделген. Шаар тиштүү дубалдары бар күчтүү чеп болуп, аскердик жана административдик борбор кызматын аткарган. Уламыштарга ылайык, сарайдын шыптары лазуриттен, дубалдары күмүштөн жасалган. Имараттардын өзү сакталбаса да, борбордун негизделиши XII династияны «Ит-Тауи династиясы» катары даңазалаган.
Башкаруунун бурулуш учуру — түнкү кутум болгон. Аменемхет өзүнүн «Насааттарында» кечки тамактан кийин уктап жатканда өлтүргүчтөр анын бөлмөсүнө кирип келгенин сүрөттөйт. Ал караңгыда жалгыз күрөшүүгө аргасыз болгон: «Мен ойгонуп, согуштум — жалгыз… Түн ичинде ойгонгон адамда күч болбойт, жалгыз адам — жоокер эмес».
Бул окуя фараондун мүнөзүн өзгөртүп, аны шектенүүчүл жана катаал кылган. Негизги саясий натыйжа — тең башкаруу институтунун киргизилиши. Башкаруусунун 20-жылында ал уулу Сенусерт Iни толук укуктуу тең падыша кылып дайындаган. Абидостогу стела муну тастыктайт: «Аменемхеттин 30-жылы Сенусерттин 10-жылына туура келет». Бул система бийликтин тынч өткөрүлүшүн камсыздап, эки кылымга жакын туруктуулукту сактаган.
Аменемхет өз тажрыйбасын атактуу «Насаатында» жыйынтыктаган:
«Бир тууганыңа да ишенбе, досуң менен да жакындашпа… Уйкуда да өз жаныңды өзүң сакта, анткени кайгы күнү ишенимдүү кызматчы болбойт».
Аменемхет I согушкер башкаруучу болуп, Элефантинадан Дельтага чейин жортуулдарды жеке жетектеген. Анын эң чоң жетишкендиктеринин бири — түндүк-чыгыш чек араларды коргоо болгон. Азиялык көчмөндөрдүн агымын токтотуу үчүн ал «Башкаруучунун дубалын» — Вади-Тумилат аймагында жайгашкан бекем чептер чынжырын — курган.
— Башкаруусунун 29-жылында армия Уауат аймагын талкалап, Аллаки өрөөнүндөгү алтын кендерин басып алган.
— Акыркы жылдары Сенусерт I Техену урууларына каршы жортуул жасап, көптөгөн туткундар менен малды Египетке алып келген.
— Синайда жез, Жебель-Зейт жээгинде битум казуу кайра жанданды.
Амонго берилгенине карабастан, фараон өлкө боюнча храмдарды калыбына келтирген: Бубастистеги Бастет, Мемфистеги Птах, Абидостогу Осирис храмдары. Интеф жана Иди баштаган экспедициялар Вади-Хаммаматтан сейрек таштарды ташып келген.
Аменемхет Лиштте Ка-нофер («Жогорку жана сулуу») аттуу пирамида курган. Ал Байыркы падышалык салттарынын кайра жандануусун символдоштурган: курулушта Хеопс менен Хафранын пирамидаларынын урандыларынан алынган блоктор колдонулган. Түндүк тарабындагы кире бериш көмүү камерасына алып барат, бирок ал бүгүн Нилдин жер астындагы суулары менен толуп, изилдөөгө мүмкүн эмес.
Фараон башкаруусунун 30-жылында көз жумган. «Синухе тууралуу баян» бул окуяны поэтикалык түрдө сүрөттөйт:
«Отузунчу жыл, Ташкын мезгилинин үчүнчү айы, жетинчи күн — кудай асман сарайына көтөрүлдү… Кудайлык дене аны жаратканга кошулду».
Ал дагы бир кутумдун курмандыгы болдубу же табигый өлүм менен каза болдубу — белгисиз. Бирок анын мурасы талашсыз: ал уулу Сенусерт Iге бирдиктүү, күчтүү жана экономикалык жактан туруктуу мамлекет калтырган. Аменемхет I 29 толук жыл башкаруу менен Египет тарыхындагы эң туруктуу доорлордун биринин пайдубалын түптөгөн, анын жаңырыгы кылымдар бою тексттерде жана эстеликтерде сакталган.
