Тактыга Хахеперра («Күн кудайынын көрүнүшү катары көтөрүлгөн») деген трондук ысым менен отуруп, Сенусерт II дүйнөлүк тартип — Маатты сактоо миссиясын өз мойнуна алган. Анын титулатурасы терең мааниге ээ болгон: «хор аты» Сешемутауи аны «Эки Жердин кожоюну» деп жарыяласа, «алтын аты» Нечерухетеп анын көлөкөсү алдында «кудайлардын тынчтыгы» орногонун билдирген.
Ал жөнүндө тарыхый эскерүү антикалык авторлордун эмгектеринде таң каларлык түрдө бурмаланып калган. Манефон Сенусерт II менен анын улуу мураскери Сенусерт IIIнин жетишкендиктерин бириктирип, легендарлуу баскынчы Сесостристин образын түзүп, ага укмуштай 48 жылдык башкарууну ыйгарган. Чындыгында болсо, Турин папирусунун бузулган жазууларына жана археологиялык маалыматтарга ылайык, Сенусерт II болжол менен 19 жыл башкарган. Бул мөөнөт ал бүтүргөн курулуш иштеринин зор көлөмүн эске алганда эң ишенимдүү көрүнөт — анын ичинде өз пирамидасы жана анын жанындагы бүтүндөй шаар бар.
Анын башкаруусу тынч мүнөздө болгон деген кеңири тараган пикирге карабастан, Сенусерт IIнин түштүк саясаты согушка даярдык рухуна толгон. Ал кездеги Египет «түштүк чек ара аймагына» — Нубияга кылдат көз салып турган. Башкаруусунун үчүнчү жылында, Аменемхет II дагы тирүү кезде, Сенусерт Нубияга Хапу аттуу ишенимдүү чиновнигин жөнөткөн. Анын милдети Уауат аймагындагы бастиондорду текшерүү болгон.
Бул ишмердүүлүктүн далилдери кылымдар бою сакталган. Асуан менен Шелладды бириктирген зор дубал дал ушул мезгилде курулуп, биринчи босогодо кемелерди кушиттердин күтүүсүз чабуулдарынан коргоо үчүн кызмат кылган. Нехен шаарынын (Иераконполь) айланасындагы бастиондор жана Коштамна менен Кубандагы чептер күчтүү коргонуу тилкесин түзгөн.
Жеңиштер жөнүндө салтанаттуу жазуулардын жоктугу Египет ошол жылдары көтөрүлүш чыгарган нубиялык уруулардын олуттуу каршылыгына туш болгонун көрсөтүшү мүмкүн. Сенусерт Iнин тушунда негизделген алдыңкы посттор талкаланып, түштүктөгү кара терилүү жоокерлер Египеттин чек араларына коркунуч жарата баштаган окшойт. Алардан болгон коркунуч ушунчалык чоң болгондуктан, түштүк провинциялардын тургундары дайыма чыңалууда жашашкан, ал эми келечектеги фараон Сенусерт III өз башкаруусун дал ушул коркунучту жок кылуу үчүн ири жазалоочу согуштан баштайт.
Түндүк-чыгыш чек араларында таптакыр башка көрүнүш байкалган. Азиялык уруулары (аму) менен мамилелер тынч бирге жашоо жана соода мүнөзүндө болгон. Бени-Хасандагы номарх Хнумхотеп IIнин мүрзөсүндөгү атактуу сүрөт азиялыктар делегациясынын келишин чагылдырган.
Алардын башында «чөлдөрдүн башкаруучусу» Абшаи турган. Анын адамдары жаркыраган, чебер токулган кийимдерди кийип, номархка белек катары көз үчүн баалуу боёк — кохль алып келишкен. Семиттик жүз өзгөчөлүктөрү бар сакалчан эркектердин, аялдардын жана эшектерге минген балдардын сүрөттөлүшү азиялык уруулардын Египет жерлерине отурукташууга расмий уруксат алганын айкын көрсөтөт. Алар өлкөнүн экономикалык системасынын бир бөлүгүнө айланып, коопсуздук жана жайыттар үчүн казынага салык төлөп турушкан.
Сенусерт II өзүнөн мурункулардын Фаюм оазисин өздөштүрүү боюнча амбициялуу долбоорун уланткан. Падышалык резиденцияны бул аймакка жакындатуу айыл чарбанын жана сугат иштеринин өнүгүшүнө өбөлгө түзгөн.
Фараон бийлик тең салмагын чебер сактап, провинциялык элита менен байланыштарды бекемдеген. Орто Египеттин номархтары анын өзгөчө ишенимине ээ болгон; алардын балдары ханзаадалар менен бирге сарайда тарбияланган. Бул борборго берилген башкаруучулар катмарын түзгөн — алар өз аймактарына кайтып барганда борбордун искусство жана башкаруу стандарттарын жайылтышкан. Сенусерт IIнин башкаруусу такты менен жергиликтүү төрөлөрдүн ортосундагы гармония мезгили болуп, мамлекеттин ички туруктуулугун камсыз кылган.
Падышанын негизги эстелиги — Эль-Лахундагы «Сенусерт жаркырайт» деп аталган пирамидасы болгон. Табигый аска өзөгүнүн үстүнө чийки кирпичтен курулуп, ал керемет акиташ менен капталып, үстүнө кара граниттен жасалган пирамидион коюлган.
Сенусерт IIнин архитекторлору падышанын жайын коргоо үчүн мурда болуп көрбөгөн чараларды көрүшкөн. Кире бериш салттуу түндүк тараптан түштүк тарапка көчүрүлүп, терең кудуктун ичинде жашырылган. Пирамиданын ичинде шахта-түзөктөрү бар чыныгы коридорлор лабиринти болгон. Кызыл граниттен жасалган көмүү камерасы ууруларды адаштыруу үчүн негиздин борборунан жылдырылып жайгаштырылган.
Байыркы уурулар акыры ичине киргенине карабастан, шашылышта падышалык диадемадан түшүп калган алтын кобраны (урей) таштап кетишкен — лазурит жана гранаттар менен кооздолгон зергердик искусствонун шедеври. Бирок эң чоң ачылыш ханбийке Сатхатхориунеттин «Иллахун казынасы» болгон. Анын ылай астында жашырылган мүрзөсүнөн укмуш кооз пекторалдар, диадемалар жана зер буюмдар табылган, аларды уурулар байкабай калышкан.
Пирамиданын жанында Хотеп-Сенусерт («Сенусерт ыраазы») шаары пайда болгон, бүгүн ал Кахун деп белгилүү. Бул тарыхтагы биринчи деталдаштырылган пландалган конуш болгон. Шаар так эки бөлүккө бөлүнгөн: батыш бөлүгүндө жумушчулардын тар үйлөрү жайгашса, чыгышында бассейндери жана колонналуу залдары бар, 70 бөлмөгө чейин жеткен чиновниктердин кооз виллалары турган.
Дал ушул жерде археологдор эң улуу ачылыш — Кахун папирустарынын архивин табышкан. Бул документтер египеттиктердин күнүмдүк жашоосун ачып берген: математикалык тапшырмалардан жана медициналык трактаттардан (анын ичинде эң байыркы ветеринардык текст) тартып юридикалык керээздерге жана жеке каттарга чейин. Кахун Орто падышалыктын гүлдөгөн доорундагы Египеттин социалдык түзүлүшүн чагылдырган уникалдуу «кадр» болуп калды.
Сенусерт II өзүнөн кийин күч-кубатка толгон жана ички биримдикке ээ өлкөнү калтырган. Анын ишенимдүү жубайы Нефрет жана Хатшепсут менен Сатхатхор сыяктуу көптөгөн кыздары жакында анын уулу — улуу реформатор Сенусерт III отура турган тактыны курчап турушкан.
