Келечектеги император Тит Флавий Домициан б.з. 51-жылдын 24-октябрында Римде төрөлгөн. Ал Веспасиандын жана Флавия Домицила Улуунун кичүү уулу, Титтин иниси болгон. Анын үй-бүлөсү Флавийлер тукуму байыркы рим аристократиясына кирбесе да, бат эле бийиктеп чыкты.
Домициандын чөбөрөсү Тит Флавий Петрон Помпейдин аскеринде кызмат кылган жөнөкөй жоокер. Ал Фарсалдагы салгылашта майдандан качып кеткени менен, бай аялга үйлөнүп, уулуна жетиштүү дүнүйө калтырган. Досу Тит Флавий Сабин салыктан жана карызга акча берүүдөн чоң байлык топтоп, тектүү аялга үйлөнүп, өз уулдарына сенатордук макам алып берген.
Домициандын атасы Веспасиан квестор, эдил, претор болуп, Домициан төрөлгөн жылы консул да болгон. Нерондун тушунда ал алгач немилдетке түшүп, Агриппина өлтүрүлгөндөн кийин гана кайра кызматка кайтарылган. Б.з. 66-жылы Иудеядагы көтөрүлүш чыкканда, Веспасиан рим армиясынын башчысы болуп дайындалган.
Домициан 15 жаш курагында эле апасынан жана карындашынан айрылды. Атасы менен агасы узак жортуулдарда жүргөндүктөн, ал жаштыгында жакындарынын көбүнөн алыс жашаган. Аны, балким, агасы Тит Флавий Сабин же кийин император болгон жана мураскери атала турган Марк Кокцей Нерва тарбиялаган болушу мүмкүн.
Титтен айырмаланып, Домициан сарайда билим алган эмес, бирок ошого карабастан жакшы билимдүү болгон: риториканы, адабиятты окуган, Гомер менен Вергилийдин поэзиясын билген, укук боюнча эмгектер жана ырлар жазган. Бирок айрым тарыхчылар, өзгөчө Тацит, анын адабиятка сүңгүүсүн чыныгы саясий амбициясын жашыруунун жолу катары баалашат. Домициан мыкты жаачы болуп, керемет так атуу чебердигин көрсөткөн.
Светоний Домицианды узун бойлуу, сырты тына, сулуу жүздүү, бирок мурду чоң, көздөрү бир аз алысты начар көргөн адам деп сүрөттөйт. Жаш өтүп, чачы түшүп, семирип кеткен. Ал таз болушуна өтө сезимтал болуп, чачка кам көрүү тууралуу өзүнчө китеп да жазган. Плиний Кичүү болсо аны «үрөй учурган көрүнүштөгү жырткыч» деп атаган.
Байыркы авторлордун күбөлүгүнө караганда, Домицианда атасы менен агасынын харизмасы жетишпеген. Ал шектөөчү, түнт, жалгыздыкты жактырган, бул анын обочо балалык чагы жана 60-жылдардагы саясий бороон-чапкындардын таасири менен түшүндүрүлөт.
Б.з. 68-жылы Нерон өз жанын кыйып, Юлий-Клавдийлер династиясы аяктады. Андан кийинки «Төрт император жылы» (Гальба, Отон, Вителлий, Веспасиан) баш аламандык менен өттү.
Веспасиан Иерусалимди курчоого даярданып Иудеянын өзүндө турган. Ал байкоо жүргүзүүнү чечип, уулу Титти жаңы император Гальбага жиберген. Бирок Гальба өлтүрүлүп, Тит кайтып келди. Отон менен Вителлийдин ортосунда согуш тутанды. Өзүнүн күчүн аңдаган Веспасиан күрөшкө кирди: Иудея менен Египеттеги армиясы Римдин нан менен камсыздалышын көзөмөлдөп турган, агасы Тит Флавий Сабин болсо Римдин префекти болчу.
Вителлий Отонду жеңгенден кийин, Веспасиандын легиондору өз колбашчасын император деп жар салышты. Веспасиан макул болду да, Вителлийге каршы жүрдү; Тит Иудеяга калды. Домициан бул маалда Римде Вителлийдин барымтасына айланып, үй камагында турган.
Б.з. 69-жылдын 24-октябрында Марк Антоний Прим жетектеген Веспасиандын аскери Вителлийди талкалады. Үмүтү үзүлгөн Вителлий багынып берүүнү сүйлөшкүсү келди, бирок өз жоокерлери мүмкүндүк беришкен жок. 18-декабрда Сабин баштаган веспасианчылар Римде Веспасианды император деп жарыялап, бирок Капитолийге чегинүүгө аргасыз болушту. Домициан да алар менен чогуу ушул жерде жашынган.
19-декабрда вителлианчылар Капитолийди штурмдап, Сабинди кармап өлтүрүштү. Домициан качып кутулуп, ибадаткана сакчысынын жанына жашынып, курман болгон жрецтин кийимин кийип жан сактады. 20-декабрда Вителлий өлтүрүлдү. Муну уккан Домициан аскерлердин алдына чыгып, «цезарь» деп жар салынды. 21-декабрда Сенат Веспасианды расмий император деп тааныды.
Жарандык согуш аяктаганына карабай, Вителлий өлгөндөн кийинки алгачкы күндөрү Рим баш аламан абалда эле. Тартипти Муциан калыбына келтирди, Веспасиан болсо борборго 70-жылдын сентябрында гана кайтты. Бул аралыкта 18 жаштагы Домициан Флавийлер үй-бүлөсүнүн Сенаттагы өкүлү катары кызмат өтөдү, «цезарь» титулун алып, консулдук ыйгарым укук менен претор болуп дайындалды.
Бирок анын бийлиги ат үстүнөн гана эле: Веспасиан жокто реалдуу бийлик Муциандын колунда болуп, ал Домициандын ыйгарым укуктарын ашырбоосуна катуу көз салган. Муциан шаардагы таасирдүү колбашчыларды преторий префекти Аррий Варды да камтып кызматтан четтетип, Домициандын жанына эл сүйгөн Антоний Примди кошпоону шарт кылган.
Домициан аскердик даңкка умтулду, бирок Муциан аны ашыкча кадамдардан токтотуп турган: Батав көтөрүлүшү тутанганда Домициан кол баштап барууну суранганда, жакындап калган жеңишти билип, анын катышуусунан «жылуу» кайтарып койгон. Мунун баары Домицианды мамлекеттик иштерден алыстап, адабият менен алектенүүгө түрткөн.
Саясаттагы жана аскердеги ийгиликсиздиктерин ал жеке жашоосундагы жылыштар менен толуктады. Атасы аны Титтин кызына үйлөндүргүсү келгенине карабастан, Домициан Домиция Лонгинаны сүйүп калып, аны ажыраштырып алып үйлөндү. Бул нике Веспасиан үчүн да саясий жактан ылайыктуу болду: Домиция Нерон өлтүрттүргөн кадыр-барктуу колбашчы Гней Домиция Корбулондун кызы эле. Бул Сенат менен мамилени оңдоого көмөктөштү.
Б.з. 73-жылы алардын уулу төрөлүп, тилекке каршы, ымыркай кезде эле каза болгон. Домицияга «Августа» ардактуу наамы ыйгарылып, уулу обожествирилген. Б.з. 83-жылы белгисиз себептерден улам Домициан аялын сарайдан кууп, агасы Титтин кызы Юлия Флавия менен жашай баштайт; бирок бир жылдан соң Домиция кайра кайтып келип, ушак-айыңдарга карабай, алардын никеси бакубат көрүнгөн.
Бул жылдары Домициан агасы Титтин көлөкөсүндө калды. Иудей согушунан жеңиш менен кайтып, Тит расмий мураскер деп жарыяланды; трибундук бийликти атасы менен бөлүшүп, жети жолу консул болуп, преториан гвардиясын башкарды. Домициан болсо көбүнесе ардак кызматтарды жана дин кызматтарын аткарып, консул-суффект болуп Сенат ишин үйрөндү.
Веспасиан 79-жылы каза болгондон кийин да Домициан трибундук бийликке ээ болгон жок; Титтин кыска бийлиги учурунда анын абалы өзгөрбөдү. Ал нааразы болуп, атасы аны тең укуктуу кылып жазган завещаниени Тит бурмалаган деп шектенчү. 81-жылдын сентябрында Титтин капысынан каза болушу (көптөр буга Домицианды айыпташкан) Домицианга тактынын жолун ачты. Ал шашыла преторий лагерине барып, чоң сыйлык убада кылып, император деп жар салдырды.
Домициан атасы менен агасы сактап келген «республикалык көрүнүштөн» тез эле баш тартты. Анын ою боюнча Рим империясы кайрымдуу деспот өзү башкарган кудайлык монархия болушу керек эле. Ал мамлекет башкаруунун бардык тармагын салык саясатына чейин, коомдук адеп-ахлакка чейин жеке көзөмөлүнө алды.
Ал наместниктер менен чиновниктердеги коррупцияга катуу каршы чыкты. Анын тушунда Сенат реалдуу бийлигинен ажырады. Домициан ачкөздүккө эмес, берилгендикке жана ишке жөндөмдүүлүккө маани берип, башкы кызматтарга сенаторлордун эмес, всадниктердин арасынан адамдарды көтөрдү. Ал көп учурда Римден сыртта болуп, бийликтин борбору кайда император бар ошол жерде экенин айгинеледи.
Домициан акча каржылоонун туруктуулугуна өзгөчө көңүл бурду. Ал денарийдеги күмүш үлүшүн 90%дан 98%га чейин көтөрүп, акчанын сапатын кыйла жакшыртты; бирок 85-жылы кризиске байланыштуу майда девальвация жасоого аргасыз болду ошого карабастан, стандарт атасы менен агасынын тушунан жогору бойдон калды. Катуу салык тартиби кийинки он бир жылдын ичинде ушул деңгээлди сактоого мүмкүндүк берди.
Негизги чыгым армия жана зор курулуш программасы эле. Домициан 64 жана 80-жылдардагы өрттөрдөн жана 69-жылкы жарандык согуштан жабыркаган Римди кайра курду: ал 50 чакты имаратты куруп, оңдоп же бүтүрүп берди көлөмү боюнча Августтан кийинки экинчи орун. Ири долбоорлорунун катарында Одеон, стадион, Палатиндеги Флавийлер сарайы бар. Ал ошондой эле Пантеонду, Капитолийдеги Жогорку Улук Юпитер ибадатканасын (чатыры алтын менен капталган) калыбына келтирип, Колизейдин курулушун аяктады.
Элдин ыраазылыгын алуу үчүн Домициан болжол менен 135 миллион сестерций белек-санатка жумшап, мамлекеттик майрамдык дасторкондорду жандандырды. 86-жылы ал Капитолий оюндарын спорт жана көркөм мелдештерди кайра жандандырды; гладиатордук салгылаштарды, деңиз салгылашууларын, аялдар менен кермелердин (карликтердин) уруштарын да уюштурду.
Аскерий саясат негизинен коргонуу мүнөзүндө болду. Император экспансияны эмес, чек араларды бекемдөөнү көздөдү. Анын эң ири жетишкендиги Германия менен Ретимдин аралыгындагы жогорку герман-ретий лимесин (чек ара сызыгы: жолдор, лагерлер, күзөт мунаралары) куруу.
Ошентсе да, анын тушунда Галлия жакта, Дунай бою свевдер, сарматтар, дактар менен маанилүү согуштар жүрдү. Британияда Веспасиандын заманынан бери жүргөн экспансия уланды: провинция наместниги Гней Юлий Агрикола б.з. 77–84-жылдары империянын чек араларын Каледонияга (азыркы Шотландия) чейин жылдырды. 82-жылы ал римдерге белгисиз болгон бир нече урууларды талкалады.
84-жылы Агрикола Граупий тоолорунда каледондорго оор сокку урду, бирок дүшмөндүн көбү качып кутулгандыктан аралды толук баш ийдире алган жок. 85-жылы Домициан аны Римге чакырып алды; Тацит муну императордун көрө албастыгынан көрөт. Агрикола триумфалдык сыйлыктарга татыса да, андан ары мамлекеттик кызматка чакырылган эмес.
Бир аздан кийин, Дунайдагы Дак согушуна кошумча күч керек болуп, император Шотландияда жаңыдан алынган жерлерден аскерлерди чыгарып кетүүнү буюрду. Бул чийин айрым колбашчылардын нааразылыгын жаратса да, казынага жеңилдик болуп, Домициан алыскы жана «жапайы» жерлерди чыгым деп эсептеген.
Домициандын колбашчылар менен мамилеси татаал болду. Тацит менен Дион Кассий сыяктуу замандаштар аны башкалар жеңген жеңиштерди өзү ачкансып талап кылат, ал эми өз буйругунан чыккан жеңилүүлөр үчүн башкаларды айыптайт деп сындашат. Ошентсе да ал аскер арасында абдан кадыр-барктуу болгон: Августтан кийинки императорлордун ичинен армияга эң көп үч жыл убакыт бөлүп, легионерлердин айлыгын үчтөн бирине көбөйттү; муну үчүн жоокерлер абдан ыраазы болушкан.
83-жылы Домициан герман хатт уруу менен согушту баштады. Ал калкты каттоо шылтоосу менен Галлияга келип, капыс кол салды. Бул жорук үчүн I Минерва легионун түздү. Жылы аягында жеңишке жеткендей болуп Римге кайтып, триумф өткөрүп, «Германский» титулун алды. Айрымдардын «кулдарды туткун катары сатып алган» деген каралоолорун тарыхчылар лепес деп эсептешет. Күрөш, сыягы, 85-жылы Тавн тоолору алынганда, чек Рейндин Лан жана Майн дарыяларына жылдырылганда аяктаган.
84–85-жылдары дактар (жетекчиси Диурпаней) Мёзияга бастырып кирип, наместники өлтүрүп, V «Жаворонок» легионун талкалашканы айтылат. Домициан өзү Дунайга жөнөдү. Дактар чегинди, бирок алардын жаңы лидери Децебал болду. Император тынчтыкка баш ийбестен, Корнелий Фускту согушка жиберди.
Фусктун алгачкы ийгиликтери Домицианды Римге кайтууга шарт берди, бирок 86-жылы Фуск Дакияга кирип барып, тузакка түшүп каза болду; рим армиясы оор жеңилүүгө учурап, курал-жарак, жабдык жоготту. Император кайра Дунайга аттанды; Мёзияны эки провинцияга бөлүп, тажрыйбалуу полк башчыларын дайындады. Балким, алардын аракетинин аркасында дак союзу ыдырап, Децебал жалгыз лидер болуп калды.
88-жылы рим колбашчысы Теттий Юлиан Тапада кандуу салгылашта дактарды жеңип, алардын баш калаасы Сармизегетузага жакындады. Бул жеңиш Домицианды «согушкер император» катары чыңдады.
Децебал жеңилерин түшүнүп, Домицианга тынчтык сунуштады: ал өзүн Римдин вассалы деп таанып, император ага инженерлерди, аскерий адистерди берип, үзгүлтүксүз субсидия төлөмөк. Тарыхчылардын баамында, Домициандын чечкиндүү кадамдары Дунайдагы чек араны сактап калды.
Согуш муну менен бүтпөдү: 89-жылы квадарлар жана маркомандар, 92-жылы сарматтар жана свевдер менен чыр-чатак күчөдү; бул жүрүштөрдө XXI «Стремительный» легион жок кылынган. Деталдар бүдөмүк, бирок келечектеги император Траян катышкан болушу мүмкүн. 93-жылы Римге кайткандан кийин Домициан толук канааттанбагандыктан, триумф өткөргөн жок. Балким, ал сарматтар менен свевдерге каршы ири жаңы жортуулдарды пландаган, бирок өлүмү муну ишке ашырткан эмес.
Африкада да анын тушунда согуш жүрдү: оор салыкка нааразы насамондор көтөрүлүп, рим легаты Гней Суэллий Флакк аларды талкалады. Домициан бул жеңишти Сенатка «насамондорго жашоону тыюу салдым» деп шаңкай түшүндүргөн.
Нумидия жана Мавретаниядагы иштери тууралуу аз маалымат бар; бирок анын саясаты кийинки завоеваниелерге жана чек араларды бекемдөөгө негиз салган көрүнөт. Үчүнчү Августов легиону Мавретанияга жакыныраак жайгаштырылып, римдердин бул тарапка жылганын аңдатат.
Чыгыштагы саясат атасынын багытын улап, Парфия менен тынчтыкты сактоого багытталган. Башкы максат Парфиянын кеңейишине жол бербөө. Ушул үчүн Домициан Коммагенаны жана Кичи Арменияны аннексиялап (империя аймагын ~291 миң км²ке кеңейтип), эки легион жайгаштырып, көптөгөн жолдор курдурду.
Кавказ тарабы да бекемделди: Иберия (Грузия) Дарьял капчыгайын кармап, маанилүү союздашка айланды; Домициан алар үчүн бекемделген чептер курдурду. Аландар менен да дос мамиле түзүлүп, Дербент өткөөлү көзөмөлдөнүп, түндүктөн болгон чабуулдардан сактануу мүмкүн болду. Ошентип, Домициан Парфияны кардар падышалыктардын чөйрөсү менен «курчады».
Б.з. 88-жылы парфиялыктар «Жалган Неронду» колдоп чыкты, бирок көп өтпөй аны римдиктерге өткөрүп беришти; ошентсе да Парфия менен тынчтык сакталды.
Домициан салттуу рим дининин кызуу тарапкери болуп, аны бийлигин бекемдөөгө колдонду. Ал айрыкча Юпитер менен Минерваны ыйык көрүп, өзүн алардын тандаганы деп билген. Капитолийдеги Юпитер ибадатканасын алтын чатыр менен калыбына келтирип, 69-жылы кутулган жерине Юпитер Күзөтчүгө ибадаткана курдурган. Минерванын атындагы жаңы легион түзүп, анын бейнесин монеталарына түшүргөн.
Императордук культту жандандырып, агасы Тит менен анын эрте өлгөн уулун обожествөөгө буйрук берген. Светоний менен Дион Кассий Домициан өзүн «Dominus et Deus» («Мырза жана Кудай») деп атагыла деп талап кылган дешет; расмий документтерде бул далилденбейт, балким, ашынган кошоматчылар жайылткан лакап. Үй-бүлө культу үчүн Флавийлер тукумунун ибадатканасын да салдырды.
85-жылы ал өзүн өмүрлүк цензор деп жарыялап, коомдун адеп-ахлагын көзөмөлдөө укугун колуна алды: ойноштукту куугунтуктап, коррупционерлерди жазалап, театрлардагы тартипти күзөттү. Уйатка калтырган вестал кыздарын катаал жазалап, Корнелияны тирүүлөй көмүүнү буйруган. Айрым диндер менен философиялык агымдарды да куугунтуктап, астрологдорду жана философторду кууп, бир тууган агасынын күйөө баласы Тит Флавий Клементти «атеизм» үчүн (балким христиандык) өлүм жазасына тарттырган.
Домициандын шектенүүсү жөн жерден эмес эле. 89-жылдын 1-январында Жогорку Германиянын легаты Луций Антоний Сатурнин эки легиондун жардамы менен көтөрүлүш чыгарды. Ага герман уруулары да жардам убада кылган, бирок күтүүсүз жылуулап, Рейнди кечип өтө албай калышкан. Көтерүлүш бат басылды.
Император заматта Дунайга жөнөп, заговорчуларды жазалады. XXI легион сарматтар менен салгылашта жакында эле кыргын болгон чек арага жөнөтүлдү; көтөрүлүштү басууга катышкандар болсо ылайык сыйлык алышты.
Көңтөрүштүн себептери бүдөмүк: балким Сенат Домициандын катаал башкаруусуна нааразы болгон, же жоокерлердин бунту болгон. Домициан мындан сабак алып, бир лагерьде эки легионду бирге кармоого тыюу салып, легион казынасында сакталуучу акча суммасын чектеди.
Принципат доорунда Сенат республиканын сырткы түзүлүшүн сактаганы менен, реалдуу бийлиги кыйла кыскарган. Көпчүлүк императорлор ушул «келишимди» сактачу, бирок Домициан андай эмес эле: ал башынан эле өзүнүн абсолюттук бийлигин баса көрсөтүп, аристократияны жек көрөрүн жашырган жок. Ал Сенаттан маанилүү чечимдерди алып, ордуна аз сандагы жакын кишилерине жана всадниктерге таянды.
Бул жек көрүү өз ара болду. Домициан өлтүрүлгөн замат Сенат аны «эстеликти каргоо» (damnatio memoriae) чечимине салды: айкелдери талкаланып, аты расмий тизме-эсептерден өчүрүлдү. Сенаттык тарыхчылар айрыкча Тацит жана Светоний аны чыгармаларында зулум катары сүрөттөшкөн.
Ошого карабастан, Домициан айрым учурда каршылаштарына жана провинциалдарга консулдук кызматтарды берип, оттуу кадамдарга барган; бирок бул да анын ымыр-чымыр саясаты болушу мүмкүн: бийлик берип, анан кичине нааразы болгондорун соттоп, мүлкүн конфискациялап, өлүм жазасына тартып турган.
Сатурнин көтөрүлүшүнөн кийин репрессиялар күчөдү. Кээ бир тарыхчылар (мисалы, Брайан Джонс) Домициан тушунда өлүм жазасына тартылган сенаторлор Клавдийге караганда аз болгонун айтышат. Бирок анын автократиялык стили жана аристократияны басынтуусу аны бийик катмар үчүн жек көрүнүчтүү кылды. Домициан алардын колдоосуна ишенбестен: «Төрөлөр эң жаман жашайт: алар заговорду ачса ишенишпейт аларды өлтүргөнгө чейин» деп эсептеген.
Шектенүүсү акыры ишке ашты: ал б.з. 96-жылдын 18-сентябрында өзүнүн сарай кызматкерлери уюштурган заговордун курмандыгы болду. Башкы ролду спальник Парфений ойноп, өлтүрүүчүлөр вольноотпущенник Максим жана башкаруучу Стефан болгон. Балким, преторий префекттери Тит Флавий Норбан менен Тит Петроний Секунд да өмүрлөрүнөн кооптонуп, заговорго аралашкан.
Өлүмдөн бир нече күн мурун аны өлүмү жана Минерванын колдоосу күчсүз болоору тууралуу пайгамбарчылык кабарланган дешет. Кылмыш болгон күнү Стефан колуна таңып жашырган кыны жок бычак менен императордун уктоочу бөлмөсүнө кирип, ага заговор тууралуу кат сунуп, катты окуп турганда сокку урган. Жарадар Домицианды дагы жети киши бүтүрүп салды.
45 жашка жетпей туулган күнүнө бир ай калганда Домициан каза болду. Денеси арзан насилкеде чыгарылып, күлү кормичиси Филлида тарабынан жашыруун коюлду.
Ошол эле күнү, 96-жылдын 18-сентябрында, Сенат Марк Кокцей Нервага «император» титулун ыйгарды. Ал шайлоону жарандык согушту болтурбоо үчүн «идеалдуу талапкер» катары жеңип, Флавийлер доорундагы карьерасы, карылыгы жана мураскеринин жоктугу менен ылайык болуп турган. Балким, ал алдын ала заговордон кабардар да болгон.
Сенат кубанды: дароо Домицианды damnatio memoriae кылып, айкелдерин эритип, аркаларын бузуп, атын коомдук жазуулардан өчүрдү. Ал эстелиги расмий каргышка калган сейрек императорлордун бири болуп калды.
Ал эми армия анын өлүмүн нааразычылык менен тосуп алды: көптөгөн провинцияларда баш аламандык чыкты. Преториан гвардиясы өлтүрүүчүлөрдү жазалоону талап кылды, бирок Нерва баш тартты. Акырында гвардиянын кысымы менен ал армияда абдан кадыр-барктуу полководец Траянды усынданып, мураскер кылып жарыялады. Бул жарандык согуштан сактап, Антониндер династиясына жол ачты.
Домициандын өлүмү Флавийлер династиясынын соңуна чек коюп, Рим империясынын тарыхында жаңы доорду баштады.
