Диоклетиандын өмүрү коомдун эң төмөн катмарынан укмуштай көтөрүлүүнүн тарыхы. Ал болжол менен 245-жылы азыркы Кара-Мурын (Черногория) аймагындагы Скодра шаарына жакын жайгашкан Диоклетия деген жерде төрөлгөн. Төрөлгөндөгү ысымы Диокл (же Валерий Диокл) болгон жана ал коомдун төмөн катмарынан чыккан: анын атасы азат кылынган кулдун уулу болгондуктан, келечектеги император кулдун небереcи эле.
Ал өзүнүн карьерасын император Галлиендин тушунда жөнөкөй жоокер болуп баштаган, бирок эмгектиги жана талантынын аркасында кызматта тез көтөрүлгөн. Империянын бир четинен экинчи учуна чейин алып барган аскердик жортуулдар учурунда ал анын ички түзүлүшүн жана көйгөйлөрүн майда-чүйдөсүнө чейин өздөштүргөн. Галлия жеринде бир друид аял ага «кабанды (латынша “aper”) өлтүрсөң, император болосуң» деп айткан пайгамбарчылык бар; бул алдын ала айтылган сөз, көрөбүз, өз ролун ойногон.
Император Кардын тушунда Диокл императордун жеке гвардиясынын доместиктеринин командачысы болуп кызмат кылган. 284-жылы Кар перстерге каршы жортуул маалында капысынан каза болгон. Анын уулу жана мураскери Нумериан кудай атасы — преториандар префекти Аррий Апр тарабынан чыккынчылык менен өлтүрүлгөн. Бул кабар белгилүү болгондо, 284-жылдын 17-сентябрында аскерлер Диоклду император деп жарыялашкан; ал биринчи иши катары эски пайгамбарчылыкты аткарып, Аррий Апраны ачык түрдө жазалап өлтүргөн. Такка отурары менен Диокл өз ысымын салтанаттуураак «Диоклетиан» деп өзгөрткөн.
Диоклетиандын башкаруусу Рим империясынын тарыхындагы «доминат» деп аталган жаңы доордун башталышын белгилеген. Ал императордук бийликти жөн гана бекемдеп тим болбостон, аны таптакыр монархиялык мүнөзгө жеткирген: император бардык мыйзамдардын эң жогорку булагына айланып, бардык подданныйлардан жогору турган. Сенат мурдагы таасиринен ажырап, империя акыр аягында абсолюттук монархияга айланган.
Анын биринчи кадамы мамлекеттин биримдигин калыбына келтирүү болгон. Ички согушта ал император Кардын дагы бир уулу Каринди жеңген. Замандаштарын таң калтыргандай, Диоклетиан өз душмандарын кууп-жоготууга барбай, өзгөчө жумшактык көрсөттү. Улуу империяны жалгыз башкаруу мүмкүн эместигин түшүнүп, ал өзүнүн ишенимдүү досу Максимианды бийликке тарткан. Адегенде Максимиан Цезарь наамын алган, ал эми 285-жылы Галлиядагы багауд дыйкандарынын көтөрүлүшүн баскандан кийин ага Август наамы ыйгарылган.
Максимиан батыш чек араларды герман элинен коргоп турган маалда, Диоклетиан чыгыштагы маселелер менен алек болуп, Азияда да, Европада да коопсуздукту камсыз кылган. Ал Персия менен мамилелерди ийгиликтүү жөнгө салып, Дунайдын чек араларын сарматтардан коргоп, Дакия жана Ретия үстүнөн көзөмөлдү жанданткан. Дал ушу убакта эки император жаңы ардактуу лакап аттарды алышкан: Диоклетиан Jovius (Юпитерге тиешелүү), Максимиан болсо Herculius (Геркулеске тиешелүү) деп атала баштаган.
Мынчалык зор аймакты экөө тең башкаруу дагы эле өтө кыйын экенин түшүнгөн Диоклетиан 291-жылы Миланда өткөн кеңешмеде жаңы башкаруу тутумун тетрархияны (төртөө үстөмдүгү) түзүү чечимин кабыл алган. Ал эки жаңы Цезарды тандаган: Констанций Хлор жана Галерий Максимиан. Династикалык байланышты бекемдөө үчүн Констанций Максимиандын өгей кызына, ал эми Галерий Диоклетиандын кызына үйлөнгөн.
Империя таасир аймактарына бөлүнгөн: Констанций Галлия менен Британияны алган. Галерий бүт Иллирияны. Максимиан Италия, Африка жана Испанияны. Диоклетиан чыгыш аймактарын өзүндө калтырып, маңыз жагынан бүткүл тутумдун моралдык башчысы бойдон калган. Ошондой эле ал Констанцийдин уулу жаш Константинди өзүнө тарбияга алып, аны Чыгыштагы жортуулдарда жанында коштоп жүргөн.
Тетрархияны салтанаттуу негиздөө 293-жылдын 1-мартында өткөн.
Бул система чек араларды коргоо үчүн абдан натыйжалуу болуп чыккан. Констанций узурпатор Караузийден Британияны ийгиликтүү тартып алып, Галлияда тынчтык орноткон. Максимиан Рейн чек арасын герман элинен коргоп, Африкада маврларды тынчыткан. Галерий болсо Диоклетиандын жетекчилиги астында Төмөнкү Дунайдагы уруулардын каршы аракетине ийгиликтүү туруштук берип, андан соң Персияга каршы согушка жөнөгөн.
Персияга каршы жортуул маалында Галерий жеңилип калып, Диоклетиан тарабынан ачык түрдө кордолгон, аны императордун арабасынан кийин кочкул кызыл кийимчен («пурпурда») жөө жүрүүгө мажбур кылышкан. Бирок экинчи жортуулда Галерий сокку уруучу жеңишке жетип, перстерди Тигрдин ары бетиндеги беш провинцияны өткөрүп берүүгө мажбурлаган.
298-жылы Диоклетиан Египетке узурпатор Ахиллейдин көтөрүлүшүн басуу үчүн жөнөгөн. Сегиз айга созулган курчоодон кийин ал Александрияны алган жана баш көтөргөндөрдү катуу жазалаган. Башкарууну жакшыртуу үчүн Египет үч провинцияга бөлүнгөн. Ошондой эле бардык байыркы алхимияга арналган китептерди өрттөөгө буйрук берген кызык эдикт чыгарылып, бул Диоклетиандын египетиктерди байлыктын булагынан ажыратуу каалоосу менен түшүндүрүлгөн.
Диоклетиандын эң талаштуу чечимдеринин бири 303-жылы башталган христиандарга каршы Улуу куугунтук болгон. Император бутпарасчылыкты мамлекеттик дин катары колдоону көздөп, жаңы ишенимге каршы катаал күрөш баштап, чиркөөлөрдү жабууга жана ыйык китептерди жок кылууга буйрук берген. Бул куугунтуктар көптөгөн шейиттердин пайда болушуна алып келген.
Империянын ичинде жана анын чек арасында тынчтыкты жыйырма жылдык чарчоочу иштен кийин калыбына келтирген соң, Диоклетиан акыры Римге келген. Бирок майрамдарды сараң уюштурушу үчүн шылдыңга кабылат. Көп узабай ал Римди таштап, Никомедиядагы резиденциясына жөнөп, ал жакта ооруп калган.
Галерийдин кысымы менен, 305-жылдын 1-майында Диоклетиан мурда болуп көрбөгөн ишке барып, салтанаттуу түрдө бийликтен баш тарткан. Максимиан да тактыдан кетүүгө мажбур болгон. Галерий менен Констанций Август наамдарын алышкан, ал эми жаңы Цезарлар болуп Флавий Север жана Максимин Даза дайындалган.
Өмүрүнүн калган бөлүгүн Диоклетиан өз мекенинде, Салонадагы ээлигинде обочолонуп өткөрүп, капуста өстүрүү менен алектенген. Максимиан жана Галерий аны кайра бийликке кайтартууга аракет кылышканда, ал атагы чыккан сөзүн айткан: «Эгер мен өстүргөн капустаны көргөнүңөрдөй болсо, сунушуңар менен мага кайрылмак эмессиңер».
Анын өмүрүнүн акыркы жылдары физикалык азаптар жана жаңы бийлик ээлеринин урматсыз мамилеси менен көөлөнгөн. Анын өлүмүнүн жагдайлары белгисиз: ар түрдүү маалыматтар боюнча, ал 313-жылдын 3-декабрында же 316-жылы кайтыш болгон. Акыр аягында, анын христианчылык менен күрөшү текке кетти: ал каза болгон жылы эле Улуу Константин дин эркиндигин берген эдикт чыгарган.
Диоклетиан өзүнөн кийин христиандар курган термалардын зор урандыларын гана эмес, Рим империясын түбөлүккө өзгөртүп, аны принципаттан абсолюттук монархияга айландырган мурастарын калтырган.
