1812-жылкы Ата Мекендик согуштун окуялары жана анын артынан орус армиясынын чет өлкөлөргө жасаган жортуулдары орус коомчулугуна зор таасир тийгизди. Европада болуп келген офицерлер ал жактагы жашоо Россиядагынан башкача экенин көрүп, мекенине жаңы идеялар менен кайтышты. Алардын эң башкы тилеги — крепостундукту жоюу жана монархиялык бийликке конституциялык чектөөлөрдү киргизүү эле.
1814-жылдан тартып гвардия офицерлеринин арасында «Орус рыцарларынын ордени», «Куткаруу союзу» сыяктуу алгачкы жарым-жашыруун бирикмелер пайда болду. 1816-жылы Александр Муравьёв Петербургда негиздеген «Куткаруу союзунун» эки башкы максаты болгон: дыйкандарды бошотуу жана мамлекеттик башкарууну реформалоо. 1817-жылы Пестель коомдун уставын жазып, анда масондук ырым-жырымдардын таасири сезилип турчу. Бирок ички келишпестиктер айрыкча падышаны өлтүрүү мүмкүндүгү тууралуу талаш 1817-жылдын күзүндө «Куткаруу союзунун» таркап кетишине алып келди.
1818-жылдын январында Москвада жаңы жашыруун коом «Бакубатчылык союзу» түзүлдү. Ага болжол менен 200 киши кирип, 1821-жылга чейин жашап келди. Союздун башкы милдеттеринин бири коомдо либералдык кыймылды жана алдыга умтулган коомдук пикирди калыптандыруу эле. Мүчөлөр армияда жана мамлекеттик мекемелерде кызмат орундарын ээлеп, абалды ичинен өзгөртүүгө аракет кылышкан.
Жашыруун коомдордун курамы тынымсыз өзгөрүп турган: айрым ардагерлер үй-бүлө күтүп саясаттан кеткенде, алардын ордун жаш офицерлер алышчу. 1821-жылдын январында Москвадагы «Бакубатчылык союзунун» съездинде өкмөт коомдун бар экенинен кабардар экени билинди. Формалдуу түрдө таркатуу чечими кабыл алынып, «кездешип калган адамдардан» арылууга жана реорганизацияга негиз түзүлдү. Ошентип эки жаңы уюм түзүлдү: 1821-жылы Украина аймагында аракеттенген «Түштүк коому» жана 1822-жылы Петербургда борбору бар «Түндүк коому».
1825-жылдын 19-ноябрында (1-декабрында) император Александр Iнин өлүмү өзгөчө укуктук коллизия жаратты. Мураскордук укук боюнча таажы кийинки бир тууган Константин Павловичке өтүшү керек эле. Бирок жашыруун документке ылайык, Константин мурда эле таажыдан анча популярдуу эмес Николай Павловичтин пайдасына баш тарткан.
Бул жашыруун документти билбеген Николай таажы укугун Константинге өткөрүп жиберүүгө шашылды. Натыйжада 1825-жылдын 27-ноябрында (9-декабрында) бүт өлкө Константинге ант берди. Коркунучтуу, чыңалган аралык мезгил жаралды: Константин таажыны формалдуу кабыл алган жок, бирок андан расмий баш да тарткан эмес.
Ушул белгисиздик шартында Николай Павлович өзүн император деп жарыялоого чечим кылды. 14(26)-декабрга экинчи, т.а. «кайрадан ант берүү» дайындалды. Николайдын пландарын билген декабристтер аракет кылууга кез келди деп чечишти. Алар гвардиялык полктордон болжол менен 90 офицердин жана алардын жоокерлеринин колдоосун алып, чыгууга камынды. Солдаттарды тартуу үчүн башкы ураан Константин Павловичтин укуктарын коргоо: «иниси мыйзамсыз түрдө бийликтен четтетип койгон» делинген. Солдаттарга кызмат мөөнөтүн кыскартуу да убада кылынган.
Планга ылайык, Николай Iге ант берүүгө жоокерлерди жолотпой, Сенатты саясий талаптары бар Манифести жарыялоого мажбур кылуу көздөлдү. Көтөрүлүштү князь Сергей Трубецкой жетектемек. Александр Якубович менен Николай Бестужевдин кошуундары Кышкы сарайды басып алып, императордук үй-бүлөнү камакка алышы керек, башка полктар Сенат аянтына чогулмак. Бийлик колго өткөндөн кийин, Сенаттан элдик Манифести жарыялатуу: крепостундукту жоюу, мыйзам алдындагы жалпы теңдик жана башка демократиялык эркиндиктер. Мамлекеттин кийинки тагдырын Элдик собор чечмек.
Бирок көтөрүлүш баштала электе эле план ууруп-тешиле баштады. Чыгууга бир күн калганда «Түштүк коомунун» жетекчиси Павел Пестель кармалды. 14-декабрга караган түнү Пётр Каховский Николайды Кышкы сарайда өлтүрүүдөн баш тартты, ал эми Александр Якубович матросторду сарайды басып алууга баштап баруудан сүйлөндү.
14-декабрдын таңы да ийгиликсиздик алып келди. Заговор жөнүндө эскертилген Николай Сенат менен генералитеттин ант берүүсүн эрте сааттарга жылдырды. Декабристтердин гвардиялык артиллерияда жана Измайлов полкунда көтөрүлүш чыгаруу аракети ишке ашкан жок. Ошентсе да, саат 11ге чукул Александр Бестужев жана князь Дмитрий Щепин-Ростовский Москвалык полктун болжол менен 800 солдатын Сенат аянтына чыгара алышты. Восставшылар Пётр Iнин эстелигинин жанында каре болуп тизилип, солдаттарга Константиндин укуктарын коргоо менен бирге конституция талап кылабыз деп жарыялашты.
Түш маалына карата кареге Гренадер полкунун лейтенант Александр Сутгоф баштаган рота кошулуп, андан соң дээрлик толук курамы менен Гвардиялык деңиз экипажы (Николай Бестужев) да келди. Жалпы жонунан аянтта 30 офицер-декабрист жетектеген 3000ге жакын солдат турду.
Бирок көтөрүлүш буга чейин эле жеңилүүгө шартталган болчу. Башкы жетекчи князь Сергей Трубецкой аянтка келген жок: ал чогулган күч жеңишке жетүү үчүн жетишсиз деп эсептеди. Анын орун басарлары Якубович менен Булатов да командалык кылуудан баш тартышты. Восставшылар лидерсиз калып, аракетсиз туруу менен чектелишти. Абалдын оордугун түшүнгөн Рылеев Трубецкойду табууга, башка полктарды аянтка чыгарууга тынымсыз аракеттенди бирок текке кетти.
Бул аралыкта көтөрүлүш тууралуу билген император Николай I өзүнө берилген аскерлерди чогултту жөө жана атчан аскерлер менен жалпы 12 миңге жакын. Ал сүйлөшүүгө согуш баатыры Михаил Милорадовичти жөнөттү, бирок аны князь Евгений Оболенский найза менен жарадар кылып, Каховский атып салды. Көп узабай митрополиттер Серафим жана Евгений да аянтка келип, солдаттарды казармага кайтартууга аракет кылышты бекер.
Сүйлөшүүлөр натыйжа бербей, кирип келаткан караңгы шаардагы зор эл агымын андан ары козутуп жибериши мүмкүн деп чочулаган Николай I артиллерия колдонууга буйрук кылды. Алгачкы холостой залп таасир эткен жок; бирок картечь атылган биринчи залптан кийин көтөрүлүшчү солдаттар паника менен кача баштады. Офицерлер аларды токтотууга аракет кылышты бирок болбоду. Васильевский аралга өтүү үчүн Неванын музун көздөй жүгүргөндөр ядролор менен аткуланып, муз жарылып, көптөр чөгүп кетти.
Түндө көтөрүлүш таптакыр басылды. Көчөлөрдө жүздөгөн өлүктөр калды. Бийликтин көрсөтмөсү менен алардын денелери түн ичинде Неванын муз жармаларына ыргытылды, көптөгөн жарадарлар медициналык жардамсыз набыт болду. 14-декабрдагы окуялар Николай Iни да, анын бир тууганы Константинди да дүрбөлөңгө салды; Константин заговорчуларды «ыплас немелер» деп атады.
14-декабрдын кечинде эле камоолор башталды. Петропавловский чебине жүздөгөн солдат жана матростор киргизилди. Кармалган офицерлерди Кышкы сарайга алып келип, аларды император Николай өзү сурак кылды.
1825-жылдын 17-декабрындагы указ менен тергөө комиссиясы, ал эми 1826-жылдын 1-июнунда Жогорку кылмыш соту түзүлдү. Жалпы 579 киши тергөөгө тартылып, анын 287си күнөөлүү деп табылды.
Көтөрүлүштүн беш жетекчиси — К. Ф. Рылеев, П. И. Пестель, П. Г. Каховский, М. П. Бестужев-Рюмин жана С. И. Муравьёв-Апостол — өлүм жазасына дарга асууга өкүм кылынган. 120 декабрист Сибирге каторгага же сүргүн-поселениеге айдалып кетти. Ошентип орус дворяндыгынын өлкөнүн мамлекеттик түзүлүшүн өзгөртүүгө жасаган алгачкы аракети ушинтип аяктады.
