Тэмүжин Делүүн-Болдок аймагында, Онон дарыясынын жээгинде, Боржигин уруусунан чыккан Есугей-баатыр менен олхонут уруусунан болгон аялы Өэлүндүн үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Есугей бир кезде аны меркит Еке-Чиледүдөн тартып алган эле. Баланын атын Есугей уулунун төрөлүшүнүн алдында жеңген татар башчысы Тэмүжин-Үгэнин урматына койгон. Ыргакка ылайык, жаңы төрөлгөн бала алаканында кан уюган түйүнчөк кармап төрөлгөн — бул жаман, бирок ошол эле учурда тагдырлуу белги болуп, анын улуу келечегин алдын ала билдирген.
Тэмүжин 9 жашка чыкканда атасы аны он жаштагы Бөртөгө (онгират уруусунан) үйлөндүрүп, жигит чонойгончо калыңдын үйүндө калтырды. Артка кайтып келе жатып, Есугей татарлардын конушунда токтоп, алар тарабынан ууланган. Үч күндөн кийин үйүнө кайтып келип каза болду.
Үй-бүлө башчысынын өлүмү жаш Тэмүжин үчүн оор жылдардын башталышы болду. Есугейдин жактоочулары жана кийин тайчиуттардын башчысы Таргутай-Кирилтух жесирлерди жана балдарды таштап, малдарын тартып алып, өз жерлеринен кууп чыгышты. Бир нече жыл бою үй-бүлө талаада кедейчилик менен көчүп-конуп, тамак-ашка тамырларды жана жапайы аңдарды колдонуп жашашты. Дал ушул учурда Тэмүжин, анын бир тууганы Хасар жана бир аттуу агасы Бектердин ортосунда кастык чыкты. Себеби Бектер табылган тамактын баарын өзү алып койчу. Акыры, Тэмүжин менен Хасар аны тузакка түшүрүп өлтүрүштү.
Бектердин өлтүрүлүшү Тэмүжүндү куугунтуктоого шылтоо болду. Ал көп өтпөй тайчиуттар тарабынан тутулуп, жыгач колодкага салынып калды. Бирок акылмандык менен Тэмүжин качып чыгып, көлдө жашынып, ага кул Сорган-Шира жардам берди. Сорган уулдары аны жүндөн толтурулган арабага жашырып, кийин үйүнө жөнөтүштү. Бул үй-бүлө кийин империяда өзгөчө орун алып, Сорган уулу Чилаун Чыңгыз хандын төрт нөкөрүнүн бири болду.
11 жашында Тэмүжин жадаран уруусунун келечектеги башчысы Жамуха менен достошуп, эки жолу анды (анда) болуп антташты. Бир нече жылдан кийин ал Бөртөгө үйлөнүп, калың катары кымбат кундуз тон алды. Бул белек менен ал атасынын андасы, кереит ханы Тоорилга барып, таасирдүү башкаруучунун колдоосун алды.
Тоорилдин жардамы менен Тэмүжиндин күчү өсө баштады. Ал нөкөрлөрүн чогултуп, ийгиликтүү чабуулдар жасады, туткундарды өлтүрбөстөн, аларды өзүнө кызматка тартты. Алгачкы олуттуу сыноо меркиттер менен болгон согуш болду. Алар Тэмүжин жокто Бөртө менен Есугейдин экинчи аялы Сочихэлди уурдап кетишкен. 1184-жылы Тоорил жана Жамуханын жардамы менен Тэмүжин меркиттерди жеңип, Бөртөнү кайтарып алды, бирок Сочихэл кайтуудан баш тартты.
Победадан кийин Тоорил-хан өз ордосуна кайтып кетти, ал эми Тэмүжин менен Жамуха кайрадан бирге жашап, анды келишимин жаңылашты. Алар алтын куру жана аттарды алмашышты, бирок биримдик көпкө созулган жок. Алты айдан бир жылга жетпей, алардын жолдору ажырады. Жамуханын айрым нойондору жана нөкөрлөрү Тэмүжүнгө өтүп кетишти — бул келечектеги кастыктын себептеринин бири болду.
Жамухадан бөлүнгөн соң, Тэмүжин өзүнүн улусун түзө баштады. Ордо ичинде Боорчу жана Жэлмэ маанилүү кызматтарга дайындалды, ал эми аскер башчысы болуп Сүбэдэй-баатыр дайындалды. Бул учурда Тэмүжүндүн экинчи уулу Чагатай (датасы белгисиз) жана үчүнчү уулу Өгэдэй (1186-жылдын октябры) төрөлдү. Алгачкы улусун болжол менен 1186-жылы (айрым булактарда 1189/1190) түзүп, 3 түмөн — 30 миңдей жоокерге ээ болду.
Жамуха ачык согушка шылтоо издеди. Мындай себеп анын иниси Тайчардын өлүмү болду — ал Тэмүжиндин жылкыларын айдап кетүүгө аракет кылып жатканда өлтүрүлгөн. Үч түмөн чогулткан Жамуха чабуулга чыкты. Гүлегу тоолорунун жанындагы, Сенгүр дарыясынын башталышында жана Онон дарыясынын жогорку агымында болгон салгылашуу Тэмүжиндин жеңилиши менен аяктады.
Тэмүжиндин жеңилүүдөн кийинки алгачкы чоң иши Тоорил-хан менен бирге татарларга каршы согуш болду. 1196-жылы кереиттер, Тэмүжиндин аскери жана Цзинь мамлекетинин чжурчжэн аскерлери татарларды бир нече жолу катуу талкалап, чоң олжо алышты. Цзинь Тоорилга «Ван» (князь) наамын, ал эми Тэмүжүнгө «Джаутхури» (аскерий комиссар) наамын ыйгарышты. Ошондон тартып Тоорил Ван-хан деп аталып, Тэмүжин анын вассалы болуп эсептелди.
1197–1198-жылдары Ван-хан Тэмүжүнсүз меркиттерди талап-тоноп, олжону бөлүшкөн жок. Бул союздаштардын ортосундагы мамилени муздатты. 1198-жылдан кийин Цзинь Чыгыш Монголияда алсызданып, Тэмүжин анын чыгыш аймактарын ээледи.
1199-жылы Инанч-хандын өлүмүнөн жана наймандар эки улуска — Буюрук-хан (Алтай) жана Таян-хан (Кара Иртыш) болуп бөлүнгөндөн пайдаланып, Тэмүжин Ван-хан жана Жамуха менен бирге Буюрукка каршы чабуул жасап, аны жеңди. Кайтып келе жатып, наймандар жолду тосуп чыгышты. Түн ичинде Ван-хан менен Жамуха лагерди таштап кетип, Тэмүжиндин өлүшүн көздөштү. Бирок Тэмүжин бул чыккынчылыкты билип, кармашпай артка кетти. Наймандар аны кубалагандын ордуна кереиттерге кол салып, Ван-ханды оор абалга калтырды. Ал Тэмүжүнгө жардам сурап кайрылып, Тэмүжин нөкөрлөрүн жөнөттү. Согушта Боорчу, Мухали, Борохул жана Чилаун өзгөчө эрдик көрсөтүштү. Ван-хан ыраазычылык билдирип, өзүнүн улусун Тэмүжүнгө мурас кылып калтырды.
1200-жылы Ван-хан жана Тэмүжин тайчиуттарга каршы биргелешкен чабуул жасашты. Тайчиуттарга меркиттер да жардам берди. Салгылашууда Тэмүжин жебеден оор жаракат алды, бирок Жэлмэ аны түнү бою дарылады. Туткундардын арасында бир кезде аны куткарган Сорган-Шира жана Тэмүжүндү жарадар кылганын моюндаган чебер жаачы Жиргоадай бар эле. Жиргоадайды өлтүрүүнүн ордуна, Тэмүжин аны өз аскерине кабыл алып, Жэбэ («жебенин учу») деген ат койду. Тайчиуттар кууп жетилип, көптөгөндөрү өлтүрүлдү, калгандары кызматка алынды. Бул Тэмүжиндин өз алдынча жетишкен биринчи ири жеңиши болду.
1201-жылы татарлар, тайчиуттар, меркиттер, ойроттор жана башка уруулар биригип, Жамуханы гур-хан деп жарыялап, Тэмүжүнгө каршы чыгышты. Ал кайрадан Ван-хандан жардам сурап, ал аскерлери менен келди.
1202-жылы Тэмүжин татарларга өз алдынча жортуул жасап, согуш башталар алдында олжо согуш бүтмөйүнчө алынбасын деп катуу буйрук берди. Бирок туугандары Алтан, Даритай-отчигин жана Хучар буйрукту бузуп, эрте талап-тоноону башташты. Ачууланган Тэмүжин Жэбэ менен Хубилайды барып, алган олжону кайтартып алууга жөнөттү.
Татарлар жеңилгенден кийин, алардын бардык эркек кишилерин өлтүрүп, араба дөңгөлөгүнөн бою кыска балдарды гана калтыруу чечими кабыл алынды. Бул Есугей жана башка монгол ата-бабаларынын өлтүрүлгөнү үчүн өч алуу болчу. Бирок Тэмүжүндүн иниси Бельгутей бул сырды татар Цэрэн-Экеге айтып коюп, татарлар алдын ала даярданып, монголдорго чоң зыян келтиришти. Ошондон тартып Бельгутей үй-бүлөлүк кеңештерге катышууга тыюу салынды.
1203-жылы жазында Харахалджит-Элет деген жерде Тэмүжин Жамуха жана Ван-хандын бириккен күчтөрү менен салгылашты. Ван-хан согушту каалабаса да, анын уулу Нилха-Сангум жана Жамуха аны ынандырышты. Согуштан кийин кереиттер талааны таштап кетишти. Көп өтпөй Тэмүжин күтүүсүз чабуул жасап, 1203-жылдын күзүндө кереиттерди толук талкалады. Улус жок болуп, Ван-хан каза болду, ал эми Нилха-Сангумду кийин уйгурлар өлтүрдү.
1204-жылы Жамуха наймандарга кошулду. Тэмүжин аскер реформасын өткөрүп, 45 миң жоокер менен аттанды. Согушта наймандар жеңилип, Таян-хан өлдү, анын уулу Күчлүк Алтайга качып кетти.
1205-жылы жазында Тэмүжин Күчлүк жана Тохтоа-бек жетектеген меркиттерди Бухтарма дарыясынын боюнда жеңди. Тохтоа-бек өлдү, анын аскеринин бир топ бөлүгү Иртышка чөгүп кетти. Күчлүк Кара-Кытайга качып, ал жакта маанилүү саясий фигурага айланды.
Наймандар талкалангандан кийин Жамуханын көпчүлүк тарапташтары Тэмүжүнгө өтүштү. 1205-жылдын күзүндө Жамуханын өз нөкөрлөрү аны сатып, Тэмүжүнгө өткөрүп беришти. Тэмүжин ага кечирим сунуштады, бирок Жамуха: «Кантип асманда бир эле күн болсо, Монголияда да бир эле өкүмдар болушу керек» — деп баш тартты. Ал каны төгүлбөгөн урматтуу өлүмдү сурап, анын тилеги аткарылып, жоокерлер анын омурткасын сындырышты.
1206-жылы жазында Онон дарыясынын башында улуу курултай өтүп, Тэмүжин бардык моңголдордун улуу ханы деп жарыяланып, Чыңгыз хан деген ысым алды.
Ал Яса мыйзамын бекитип, эң жогорку баалуулуктар катары берилгендикти, өз ара жардамды жана кайраттуулукту жарыялады. Эл ондук, жүздүк, миңдик, түмөн болуп бөлүнүп, уруулар аралаштырылды. Командирлер эң ишенимдүү адамдардан дайындалды. Бардык эркектер жоокер деп эсептелди.
Чыңгыз хан жеке күзөт — кешикти, ошондой эле дайыма алдыңкы сапта жүргөн баатырлар тобун түздү. Чабармандык жана чалгын кызматтарын уюштурду. Мамлекет эки канатка бөлүндү: оң канатты Боорчу, сол канатты Мухали башкарды.
Ошентип, 1206-жылга карата бирдиктүү Монгол державасы толук түзүлүп, Чыңгыз хан анын жалгыз бийлик ээси болду.
