Чокан Чингисович Валиханов 1835-жылы туулган, туулгандагы аты Мухаммед-Канафия болгон. Ал улуу хан Абылайдын тукуму жана Кенесары Касымовдун жээни; Чокан улуу султан Чингис Валихановдун атактуу үй-бүлөсүндө чоңойгон. Даллагадагы балалык чагы анын калыптанышына зор таасир тийгизип, жаштайынан элдик чыгармачылыкты, жомок-дастан айтууну жана сүрөт тартууну сүйүп калды. Сүрөт боюнча алгачкы сабактарды орус аскер топографтарынан алып, поэтикалык баяндар менен элдик уламаларды атасы жана тарбиячысы менен бирге кагазга түшүрүп жүргөн.
1847-жылдын күзүндө 12 жаштагы Чокан Омскиге барып, Сибир кадеттик корпусуна кирүүгө умтулат. Бул ошол доордогу мыкты окуу жайлардын бири болуп, аскердик сабактардан тышкары тарых, география, чыгыш тилдери жана жаратылыш таануу окутулган. Орус тилин билбегенине карабай, ал тилдик тоскоолдукту бат эле жеңип, өзгөчө зиректиги жана билимге сугарылгандыгы менен мугалимдерди жана курбуларын таң калтырган. Алардын арасында келечектеги белгилүү саякатчы-изилдөөчү Григорий Потанин да бар эле. Ымыркай кезинен эле Чокан Азиянын изилденбеген бурчтарында чоң илимий ачылыштарды кыялданчу.
1853-жылы корпус бүтөрү менен Валиханов Батыш Сибирдин генерал-губернатору Гасфорттун адъютанты болуп дайындалды. «Өзгөчө тапшырмалар боюнча» офицер катары ал кызматты илимий иштер менен айкалыштыра алды. Ошол жылдары Золотая Ордонун хандык ярлыктарын чечмелөөгө көмөктөшүп, белгилүү чыгыш таануучу профессор И. Н. Березин менен кат алыша баштаган.
Омскиде Чокан сүргүндө жүргөн жазуучу Фёдор Достоевский менен таанышып, терең жана ак ниет достукка жеткен. Достоевский Валихановду «ага-иним» деп атап, анын илимий ийгиликтерине дайыма кызыгып турган.
1855-жылы Валиханов Гасфорттун экспедициясына катышып, Омскиден Семейге жана Верный бекемесине (азыркы Алматы) чейин жүрүп өттү. Сапарда ал уламалар менен жомокторду жыйнап, тарыхый эстеликтерди көрүп-байкап жүрдү.
1856-жылы ага толук кандуу илимий ишке киришүүгө мүмкүнчүлүк түзүлдү: ал Ысык-Көлгө болгон аскер-илимий экспедицияга катышып, аймактын флора-фаунасын изилдеп, топографиялык сүрөткө тартууларды жүргүздү жана эң башкысы кыргыздын улуу «Манас» эпосун биринчи ирет илимий түрдө жазып алды. Валиханов эпосту тарыхый-адабий талдоого салып, аны «талаанын Илиадасы» деп атаган.
Экспедициядан соң Чоканга Кытай менен сооданы калыбына келтирүү үчүн Кульжага дипломатиялык миссияны жетектөө тапшырылды. Ал бул ишти ийгиликтүү аткарып, кийинки Тарбагатай келишимине негиз салган. Семейге кайткандан кийин Достоевский жана белгилүү географ Пётр Семёнов-Тян-Шанский менен жолугуп, алардын жогору баасына татыды. Семёновдун сунушу менен 1857-жылы Чокан Валиханов Рус географиялык коомунун чыныгы мүчөсү болуп шайланды.
1858-жылы анын алдында эң татаал жана кооптуу милдет турду европалыктар үчүн жабык жана табышмактуу Кашгарияга кирүү. Цин бийлигиндеги бул аймак Россия менен Британиянын таймаш майданына айланган эле. Ходжа Валихан-тюренин көтөрүлүшү кандуу түрдө басылгандан кийинки абал өтө туруксуз болгон. Кашгарияга кирүүгө аракеттенген европалыктардын көбү курман болгон; немис изилдөөчүсү Адольф Шлагинтвейт бир жыл мурда Валихан-тюренин буйругу менен башы алынган.
Коопсуздук үчүн Чокан Семейлик соодагердин кербени менен «Алимбай» атына жамынып жолго чыкты. Ал Теңир-Тоонун күчөп-картоолорун ашып өтүп, Кашгарга аман жетип, жарым жыл жашап изилдөө жүргүздү. Бул убакта ал аймактын тарыхы, географиясы, экономикасы жана саясий түзүлүшү тууралуу баалуу маалыматтарды жыйнады. Валихан-тюренин 115 күндө адам баштарынан пирамида тургузган мыкаачылыгын, ошондой эле көтөрүлүшчүлөрдүн баштарын уктарга казып жазалаган кытай бийлигинин ырайымсыздыгын даана билди. Ал жыйнаган чыгыш кол жазмалары менен материалдар анын башкы эмгеги — «Алтышар же Кытайдын Нань-Лу провинциясынын (Кичи Бухаранын) Алты чыгыш шаарынын абалы жөнүндө» аттуу изилдөөсүнүн негизи болду.
1859-жылдын мартында, ашкереленип калуудан чочулап, ал Кашгардан чыгып, он бир айлык сапардан кийин Верныйга кайтып келди. Экспедициянын оор шарттары анын ден соолугун солгундатып салган. Омскиде материалдарды иштеп чыгып, Петербургга жөнөткөн отчёту илимий чөйрөдө эң жогору баага ээ болду.
1860-жылдын башында жаш изилдөөчү Санкт-Петербургга келди. Кашгарияны изилөөдөгү ийгилиги үчүн Император Александр IIнин жеке буйругу менен Ыйык Владимир ордени жана штабс-ротмистр наамы ыйгарылган.
Петербургдагы жашоосу тынымсыз эмгек менен өттү: ал Башкы штабда жана Тышкы иштер министрлигинин Азия департаментинде иштеп, Борбордук Азия менен Чыгыш Түркстан боюнча карталарды түздү. Экспедициядан кийинки Кашгария тууралуу эмгеги «мамлекет жана илим үчүн өтө пайдалуу» деп бааланып, кол жазмасы бийлик чөйрөлөрүндө окулду. Канцлер Александр Горчаков анын эмгектерин жарыялоого өз колу менен уруксат берген.
Он беш ай ичинде Валиханов коомдук турмушка терең аралашты: Рус географиялык коомунда лекция окуп, чыгыш кол жазмаларын изилдеп, энциклопедиялык басылмалар менен кызматташты. Ал дүйнөдө алгачкы болуп Мухаммед Хайдар Дулатинин «Тарих-и Рашидисин» изилдеп, кашгар кол жазмаларын илим айлампасына киргизген.
Петербургда ал досу Фёдор Достоевский менен кайрадан катышып, А. Н. Майков, Я. П. Полонский сыяктуу орус интеллигенциясынын көрүнүктүү өкүлдөрү менен таанышты. Анын сөзмөрдүгү жана курч талаш-тартыш жүргүзүү чеберчилиги көптөрдү суктандырды. Демократиячыл интеллигенция менен баарлашуу, адабий кружокторго жана «Современник» журналынын редакциясына катышуусу анын коомдук-саясий көз караштарына чоң таасир тийгизген.
Бирок Петербургдун климаты Чокандын саламаттыгына жаман тийип, кургак учуктун кармашы 1861-жылы жазында аны атасынын оолуна кайтууга мажбур кылды. Ал таза аба менен кымыздан айыгып кетем деп үмүт кылды.
Ауылда жүрүп да ал илимий ишин токтоткон жок. Ага эл акындары, дастанчылар жана күүлчөр келгиле тарых-этнографиялык материал болуп бере турган. Бирок анын башкы максаты элине кызмат кылуу эле: Ал Атбасар округунун улуу султаны кызмат ордуна талапкерлигин коюуну чечти. Достоевскийге жазган каттарында ал «билимдүү башкаруучу элине кандай пайда бере аларын көрсөтөм, элди чиновниктин кысымынан коргойм» деп ачык айткан.
Бирок бул ниет Омскидеги бийлик тарабынан тоскоолдукка учурады. 1862-жылкы шайлоодо көпчүлүк добушту алганына карабай, губернатор А. О. Дюгамель анын талапкерлигин четке какты «өз алдынча ойлонгон, билимдүү султан күчтүү үлгү болуп калат» деп чочулаган. Бул Чоканга карата үлгүлүү жазалоо катары кабыл алынган.
Саясатка көңүлү калган Валиханов полковник М. Г. Черняевдин Түштүк Казакстанга экспедициясына кошулуу сунушун кабыл алды. Ал кокондук зомбулуктан жабыркаган жергиликтүү элге жардам берүүнү көздөп, маселелер тынчтык жолу менен чечилет деп ишенген. Бирок 1864-жылы Аулие-ата чебинин кандуу алынуусунда жайкын эл жабыркаганда, Чокан катуу кайгырып, Черняевдин отрядынан бөлүнүп кеткен.
Кайгы-капанын жана оорунун күчөшү анын тагдырын ого бетер оорлотту. 1864-жылдын июлунда ал Верныйга барып, андан ары тууганы Тезек Нуралинин оолуна токтоду. Ошол жерде ал тынчтык, сүйүү таап, Тезектин бир тууган жээни сулуу Айсарыга үйлөнгөн.
Шаардын ызы-чуу жана саясий интригалардан алыс, ал жашоосунун акыркы жылын өткөрдү. Оору күчөп баратканына карабай, Кульжа аймагындагы окуяларды байкап, генерал Колпаковскийге отчёт жөнөтүп турган.
1865-жылдын 22-апрелинде Тезек-төрөнүн оолунда 29 жаштагы Чокан Валиханов кургак учуктан каза болду. Ал төрөлөрдүн көрүстөнүнө коюлуп, мүрзөсү зыярат жайына айланды.
Кийинки жылдары анын өлүмү боюнча ар кандай жоромолдор тарады «өлтүрүлгөн болушу мүмкүн» дешти. Далил катары Валиханов жана кайын атасы боюнча «көз салуу жүргүзүлгөн» деп архивдик материалдар көрсөтүлгөн. Бирок тарыхчылар бул документтер анын таякеси Гази Валихановго тийиштүү экенин жана 1869-жылга (Чокан каза болгондон кийин) таандык экенин аныкташты. Демек, Чокан Валиханов оорудан көз жумган.
Чокан Валихановдун илимдеги эмгеги дүйнө жүзүндө таанылды. Академик Н. И. Веселовский аны «жарк эткен метеор» деп атап, отуз жылга жетпеген өмүрүндө башкалар өмүр бою жасай албаганды жасаганын белгилеген. Анын эмгектери бүгүн да Борбордук Азиянын тарыхы менен этнографиясын изилдөөдө баа жеткис булак бойдон калууда.
