Самуилдин жаш кези тууралуу тарыхта ташка чегилген аз сандагы гана маалыматтар сакталып калган. Преспа көлүнүн жанынан табылган белгилүү «Самуилдин жазуусу» жана Иоанн Скилицанын жылнаамалары анын Средецти (азыркы София) башкарган таасирдүү комиттин (губернатордун) — Николанын уулу болгонун көрсөтөт. Анын апасы Рипсимиянын ысымына караганда, армян теги болушу мүмкүн. Ал эми Николанын өзү, кыязы, бийлиги аяктап бара жаткан Крум династиясы менен туугандык байланышта болгон.
Константинополдогу Орус археологиялык институтунун «Кабарлары» аттуу китебинен алынган Самуилдин жазуусу түшүрүлгөн мүрзө ташынын сүрөтү.
Анын саясий ишмердүүлүгүнүн башталышы чоң каргаша менен дал келген. 968–969-жылдары Болгария Киев князы Святославдын саясий дымагы менен Византиянын кубаттуу күчүнүн ортосунда кысылып калган. 969-жылы падыша Пётр I каза болуп, 971-жылы борбор шаар Преслав византиялыктар тарабынан басып алынгандан кийин, өлкөнүн чыгыш бөлүгү иш жүзүндө Византияга кошулган.
Бирок батышта, Македония менен Албаниянын тоолорунда каршылык көрсөтүү руху өчкөн эмес. Дал ушул жерде тарых сахнасына комитопулдар деп аталган төрт бир тууган — Давид, Моисей, Аарон жана Самуил чыгышкан.
971–976-жылдардын аралыгында, расмий падыша Борис Константинополдо туткунда кармалып турган мезгилде, бир туугандар көз карандысыздыгын сактап калган батыш жерлерин өз ара бөлүштүрүп, өзгөчө башкаруу системасын түзүшкөн.
Давид түштүктү (Фессалияны), Моисей Струмицаны, Аарон Средецти көзөмөлгө алган, ал эми эң кичүү Самуил Видинде өз бийлигин бекемдеген. Алардын максаты жөн гана жерлерди сактап калуу эмес, келечектеги чоң өч алуу жортуулуна даярдануу болгон.
Ыңгайлуу учур 976-жылы, Византия императору Иоанн Цимисхий каза болгондон кийин келген. Болгарлар дароо чабуулга өтүшкөн. Бирок бир туугандардын биримдиги көпкө созулган эмес. Моисей Серес шаарын курчоо учурунда кокусунан тийген таштан каза болгон. Ал эми Давид Преспанын жанында табышмактуу жагдайда өлтүрүлгөн. Айрым тарыхчылар бүгүнкү күнгө чейин бул окуянын артында бийликке умтулган кичүү инисинин колу болушу мүмкүн деп шектенишет.
Иоанн I Цимисхийдин номизмасы. Тыйындын арткы бетинде Кудай Энеси батасын берип жаткан император, алдыңкы бетинде Христостун элеси түшүрүлгөн.
978-жылы маркум падыша Пётрдун уулдары Борис менен Роман туткундан качып, Болгарияга кайтып келишкен. Бирок Борис кайгылуу жаңылыштыктын айынан өздөрүнүн чек ара күзөтчүлөрүнүн колунан каза тапкан. Ал эми Романды Самуил мыйзамдуу падыша катары тааныган.
Ошентсе да бул таануу формалдуу гана мүнөздө болгон. Самуил башкы аскер кол башчы катары калып, иш жүзүндөгү бийликтин баарын өз колуна топтогон.
Чыныгы чоң сыноо 986-жылы келген. Жаш жана саясий дымагы күчтүү император Василий II, келечекте «Болгарларды кыруучу» деген ат менен белгилүү боло турган башкаруучу, Средецти талкалоону чечкен. Шаарды курчоо 20 күнгө созулган, бирок болгарлар акыркы күчүнө чейин каршылык көрсөтүшкөн.
Византиялыктар артка чегине баштаганда, 986-жылдын 17-августунда Самуил Ихтиман капчыгайында (Траян дарбазасы ашуусунда) аларга кыйратуучу сокку урган. Византия армиясы дээрлик толугу менен жок кылынган, ал эми императордун өзү араң качып кутулган.
Периштелер тарабынан таажы кийгизилип жаткан Византия императору Василий II. Императорго атайын белек катары даярдалган псалтырдагы миниатюранын көчүрмөсү.
Бирок бул жеңиш ички карама-каршылыктарды да ачыкка чыгарган. Самуилдин агасы Аарон тынчтык келишиминин ордуна жеке бийликке ээ болууну көздөп, Василий II менен жашыруун сүйлөшүүлөрдү баштаган.
Чыккынчылык тууралуу билген Самуил эч кандай күмөн санабастан чечкиндүү аракетке өткөн. 987-жылдын 14-июнунда Дупница жанындагы салгылашта Аарон өлтүрүлгөн. Анын бүтүндөй үй-бүлөсү өлүм жазасына тартылган. Бир гана Иван Владислав аман калган, анткени Самуилдин уулу Гавриил Радомир ага болушуп, өмүрүн сактап калган.
Ошондон тартып Самуил Болгариянын жалгыз башкаруучусуна айланган.
989-жылга карата анын мамлекети өзүнүн эң жогорку кубаттуулугуна жетип, үч деңизге — Кара деңизге, Эгей деңизине жана Адриатика деңизине чыгууга мүмкүнчүлүк алган. Бирок түштүктөгү душман күч топтоп жаткан.
997-жылы Константинополдо туткунда кармалып турган падыша Романдын өлүмү тууралуу кабар келгенден кийин, Самуил өзүн расмий түрдө Болгариянын падышасы деп жарыялаган.
Ал борбор шаарды Охридге көчүрүп, анын чебин душман ала алгыс бекем коргонго айландырган. Константинополдун катышуусуз өз бийлигинин мыйзамдуулугун бекемдөө үчүн Самуил Рим папасына кайрылып, өзүнүн императордук титулунун таанылышына жетишкен.
Самуил согушту дипломатия менен чебер айкалыштыра билген. Анын кызы Теодора Косара туткунга алынган серб князы Иван Владимирге турмушка чыккан. Бул нике Иван Владимирди Самуилге берилген вассалга айландырган. Кийинчерээк бул окуя серб адабиятындагы алгачкы роман — «Иван жана Косара» чыгармасынын негизин түзгөн.
Дагы бир кызы Мирослава болгарлар тарапка өтүп кеткен византиялык Ашот Таронитке турмушка чыккан. Ал эми уулу Гавриил Радомир Венгриянын башкаруучусу Гезанын кызына үйлөнүп, Венгрия менен союз түзгөн.
1001-жылдан тартып Василий II Болгар падышалыгын системалуу жана ырааттуу түрдө талкалоого киришкен. Плиска, Преслав жана Силистра шаарлары биринин артынан бири душмандын колуна өткөн.
1002-жылы сегиз айга созулган курчоодон кийин Видин шаары да кулаган. Буга жергиликтүү митрополиттин чыккынчылыгы себеп болгон.
1003-жылы Самуил Адрианополго каршы жооп иретинде сокку урууга аракет кылган. Бирок византиялыктар аны Вардар дарыясынын боюнда талкалашкан. Бул жеңиш 996-жылдагы Сперхий салгылашындагы ийгиликти кайталаган. Ал кезде Самуил Никифор Уран уюштурган кандуу кыргындан араң жанын сактап калган эле.
1005-жылы Самуилдин күйөө баласы Ашот Драч шаарын византиялыктарга өткөрүп берген. 1013-жылга карата болгарлардын күчү дээрлик толугу менен түгөнгөн. Бирок Самуил акыркы, чечүүчү салгылашууга даярданып жаткан.
1014-жылдын 29-июлунда Ключ (Клейдион) айылынын жанында тагдыр чечүүчү салгылаш болгон. Самуил баскынчылардын жолун тосуу максатында капчыгайга кубаттуу коргонуу дубалдарын курдурган.
Бирок византиялык кол башчы Никифор Ксифий тоолор аркылуу айланып өтүүчү жолду таап, болгарлардын тылына күтүүсүздөн чабуул жасаган. Жеңилүү толук жана кыйратуучу болгон. Болжол менен 15 миң болгар жоокери туткунга түшкөн.
Василий II болуп көрбөгөндөй ырайымсыздыкка барган. Бул окуя анын ысымын тарыхка «Болгарларды кыруучу» деген лакап ат менен түбөлүккө киргизген.
Ал туткундардын баарынын көзүн сокур кылууга буйрук берип, ар бир жүз жоокердин ичинен бирөөсүнүн гана бир көзүн калтырган. Бул бир көздүү жоокерлер калган сокур туткундарды жетелеп барышы керек болгон.
Сокур кылынган жоокерлердин бул үрөй учурган узун тобу Преспага жеткенде, Самуилдин жүрөгү мындай каргашаны көтөрө алган эмес.
Өзүнүн армиясын ушундай абалда көргөн улуу падыша 1014-жылдын 6-октябрында жүрөк оорусунан улам кулап, дүйнөдөн кайткан.
Анын өлүмү менен Болгария өзүнүн башкы тирегинен ажыраган. Падышалык дагы төрт жыл жашап турганы менен, анын тагдыры эчак эле чечилип калган болчу.
