Борис IX кылымдын ортосунда, Европа Византия менен Франк королдугунун ортосундагы таасир үчүн күрөшкө чулганган мезгилде тактыга отурган. 854-жылы Улуу Моравиянын князы Ростислав болгар башкаруучусун чыгыш франктарга каршы союз түзүүгө көндүргөн. Бирок бул стратегиялык эсеп өзүн актаган эмес: коркунучту жоюуга аракет кылган Людовик Немецкий хорваттарды акчага сатып алып, алар Болгарияга күтүүсүздөн кол салышкан. Эки оттун ортосунда калган Борис артка чегинүүгө аргасыз болгон. 855-жылы франктар менен тынчтык кайрадан орнотулган, бирок анын баасы өтө оор болгон — Болгария өзүнүн союздашы Ростиславды душманы менен жалгыз калтырууга мажбур болгон.
Бористи түштүк багытта да ийгиликсиздиктер коштогон. 855–856-жылдары Византия менен болгон согушта Болгария катуу жеңилүүгө учурап, стратегиялык жактан маанилүү Загора жана Филиппополь (азыркы Пловдив) аймактарынан ажыраган. Людовик Немецкий менен түзүлгөн союз да кырдаалды өзгөртө алган эмес — Византиянын аскердик күчү алда канча кубаттуу болуп чыккан.
Дал ошол учурда Константинополь тарыхтын жүрүшүн өзгөртө турган шартты биринчи жолу койгон: тынчтык келишиминин ордуна император жаңы жерлерди эмес, болгар ханынын жеке өзү христиан динин кабыл алып, чөмүлтүлүшүн талап кылган.
Батышта да кырдаал туруксуз бойдон калган. 860-жылы князь Властимир каза болгондон кийин Сербиянын Рашка аймагында башталган ички чыр-чатактардан пайдаланууга аракет кылган Борис алардын жерлерине басып кирген. Бирок бул жерде да аны оор сокку күтүп турган: сербдер болгар аскерлерин талкалап, тактынын мураскери Владимир Расатени он эки жогорку даражалуу бояр менен бирге туткунга алышкан. Уулун кайтарып алуу үчүн Борис оор шарттардагы тынчтык келишимине кол коюуга аргасыз болгон.
Болгарлар 867-жылы гана Византиянын өзүндөгү ички башаламандыктан пайдаланып, Охрид шаарын басып алуу менен мурдагы жеңилүүлөрү үчүн өч алууга жетишкен.
Аскердик кыйынчылыктарга карабастан, Борис көрөгөч жана кылдат саясатчы болгон. Ал Болгарияга бирдиктүү негиз керек экенин жакшы түшүнгөн. Өлкөдө ачарчылык күч алып, согуш майдандарындагы жеңилүүлөр бийликтин кадыр-баркын түшүрүп жаткан. Ал эми бутпарастык ишеним христиан динин туткан коңшу мамлекеттер менен толук кандуу дипломатиялык мамиле түзүүгө тоскоол болгон.
Хандын руханий жактан өзгөрүшүнө анын айланасындагы адамдар чоң таасир тийгизген. Туткунга түшкөн грек кечили Феодор Куфара анын акылман кеңешчисине айланган. Ал эми Борис¬тин Византия сарайында тарбияланган эжеси Персика (чөмүлтүлгөндөн кийинки аты Евпраксия) жаңы диндин жандуу үлгүсү болгон.
Бир уламышка ылайык, Борис көпкө чейин чечим кабыл ала албай, күмөн санап жүргөн. Анын биротоло чечим чыгарышына Мефодий аттуу кечил менен байланышкан окуя түрткү болгон. Мефодий дин таратуучу гана эмес, таланттуу сүрөтчү да болгон.
Борис андан шаар сыртындагы үйү үчүн сүрөт тартып берүүнү суранган. Ал көргөн адамды суктандырган аңчылык көрүнүштөрүн көргүсү келген. Бирок Мефодий ханды өзүнүн көркөм табитине ишенүүгө көндүрүп, «чыныгы коркунучту» жарата турган сүрөт тартууну убада кылган.
Сүрөт даяр болгондо, Бористин алдында «Кыяматтагы акыркы сот» аттуу чыгарма пайда болгон. Анда жарыкка карай бара жаткан адил адамдар жана туңгуюкка ыргытылган күнөөкөрлөр чагылдырылган эле. Бул көрүнүш башкаруучуга ушунчалык күчтүү таасир тийгизгендиктен, ал акыры христиан динин кабыл алууну чечкен.
Болжол менен 865-жылы Борис христиан динин кабыл алып, чөмүлтүлгөн. Ал өзүнүн чөмүлтүү өкүлү болгон император Михаил IIIнүн (императрица Феодоранын уулу) урматына Михаил деген христиандык ысым алган.
Бул окуя эбегейсиз тарыхый мааниге ээ болгон. Христиан дини түрк тектүү болгарлар менен славяндардын ортосундагы этностук айырмачылыктарды акырындык менен жоюуга мүмкүнчүлүк түзүп, бирдиктүү болгар элинин калыптанышына негиз салган. Мындан тышкары, бул өзгөрүү коңшу мамлекеттерди «динсиздерге» каршы күрөшүү деген шылтоо менен келишимдерди бузууга формалдуу негизден ажыраткан.
Бирок христиан динин Византия аркылуу кабыл алуу саясий көз карандылык коркунучун жараткан. Борис бул маселеде өзгөчө дипломатиялык ийкемдүүлүк көрсөткөн. Патриарх Фотий менен пикир келишпестикке баргандан кийин, 866-жылы ал болгар чиркөөсүн Рим папасы Николай Iнин карамагына өткөргөн.
Төрт жыл бою болгар чиркөөсү Рим менен диний биримдикте болуп, Борис бул абалды Константинополго саясий басым жасоонун куралы катары пайдаланган. Акыры 870-жылы Болгария кайрадан патриарх Игнатийдин руханий карамагына өткөн, бирок бул жолу өтө кеңири автономия укуктарына ээ болгон.
Борис Iнин маданий тармактагы эң чоң жетишкендиги Кирилл менен Мефодийдин шакирттерине көрсөткөн колдоосу болгон. 886-жылы Климент, Наум жана Ангеларий Улуу Моравиядан куулганда, Борис аларды чоң урмат-сый менен кабыл алган.
Ал христиан дининин окуулары элдин өз эне тилинде жеткирилиши керек экенин жакшы түшүнгөн. Анын колдоосу астында Преслав жана Охрид шаарларында ири адабий жана агартуу мектептери негизделген.
Болгариянын аймагында окуу жайлардын, монастырлардын жана чиркөөлөрдүн кеңири тармагы түзүлгөн. Натыйжада өлкө славян жазуусунун жана адабиятынын алгачкы ири борборуна айланган. Кийинчерээк бул жерден билим берүү жана агартуу иши бүткүл православ дүйнөсүнө тараган.
Өмүрүнүн акырында Борис дүйнөлүк иштерден алыстап, монастырга кетүүнү чечкен. Ал тактыны тун уулу Владимир Расатеге өткөрүп берген. Бирок эски салттар менен тарбияланган Владимир өлкөнү кайрадан бутпарастык ишенимге кайтарууга аракет кылып, христиандарды куугунтуктай баштаган.
Бул тууралуу уккан кары князь кечилдик кийимин чечип, кайрадан аскердик соот кийген. Өзүнө берилген адамдарды чогултуп, ал динден баш тарткан уулун тактыдан кулаткан. Владимирдин көзү сокур кылынган — бул атасынын өмүр бою жүргүзгөн ишине чыккынчылык кылганы үчүн берилген катаал жаза болгон.
893-жылы өткөн улуу элдик жыйында Борис өзүнүн үчүнчү уулу Симеонду тактыга отургузган. Кийинчерээк ал тарыхта «Улуу Симеон» деген ат менен белгилүү болмок.
Борис кайрадан монастырга кайтып келип, өмүрүнүн акыркы жылдарын тынчтыкта өткөргөн. Ал өзүнүн өмүрлүк иши ишенимдүү колдорго өткөнүн билип, бейпил дүйнөдөн кайткан.
Болгар православ чиркөөсү аны ыйыктардын катарына кошуп, Ыйык Борис Чөмүлдүрүүчү деген наам менен даңазалаган.
