Тарыхта «Куруучу» деген даңазалуу лакап ат менен калган Омуртаг хандын башкаруу доору терең белгисиздик жана саясий туруксуздук шартында башталган. 814-жылы атасы — Крум хан күтүүсүздөн жана бүгүнкү күнгө чейин сыры толук ачыла элек жагдайда каза болгондон кийин, Болгар хандыгы тагдыр чечүүчү жолдун кесилишинде калган. Константинополду талкалоо үчүн даярдалган эбегейсиз чоң армия жана татаал курчоо машиналары эч качан берилбеген буйрукту күтүп, кыймылсыз туруп калган.
Тарыхый булактарга ылайык, ошол мезгилде бийлик үч аскер башчысынын — Дукум, Диценг жана Цоктун колуна өткөн. Алар кезектешип бийлик жүргүзүшкөнбү же өзүнчө үч башкаруучудан турган биргелешкен бийликти түзүшкөнбү деген маселе бүгүнкү күнгө чейин талаштуу бойдон калууда. Бирок бул башаламандык мезгили көпкө созулган эмес. Профессор Васил Гюзелев белгилегендей, дал Омуртаг бийликтин жогорку катмарындагы абалды турукташтырып, мамлекеттин тарыхындагы эң оор учурлардын биринде анын тагдыры үчүн жоопкерчиликти өз мойнуна ала алган.
Омуртагга атасынан калган мурас оор болгон: Византия менен бүтпөй калган согуш чечкиндүү аракеттерди талап кылган. Ошол эле 814-жылы хан Византиянын жерлерин талкалоону уланткан, бирок бул жолу ийгилик болгарлардан жүз үйрүгөн. Месембрия жанындагы чечүүчү салгылашта император Лев Vнин аскерлери болгарларга олуттуу жеңилүү ызасын тарттырган.
Бул аскердик сабак Омуртагды өзүнүн тактикасын өзгөртүүгө мажбур кылган. Ички реформаларды жүргүзүү үчүн тыныгуу зарыл экенин түшүнгөн хан 815–816-жылдардын кышында тынчтык келишимине кол коюуга макул болгон. Отуз жылга эсептелген бул келишим аймактагы туруктуулуктун пайдубалына айланган.
820-жылы Лев V өлтүрүлүп, тактыга Михаил II Травл отургандан кийин Константинополь менен болгон мамилелер күтүүсүз нукка бурулган. Византия дүйнөсүн Фома Славяниндин көтөрүлүшү титиреткен. Ал 821-жылы империянын борборун кургактыктан да, деңизден да курчоого алган.
Дал ушул учурда Омуртаг өзүн келечекти көрө билген саясатчы жана ишенимдүү союздаш катары көрсөткөн. Ал Михаил IIге жардамга келип, козголоңчуларды талкалаган. Муну менен Болгария жөн гана коңшу мамлекет эмес, Балкандагы тартиптин жана туруктуулуктун кепилдиги экенин далилдеген.
Түштүктө тынчтык өкүм сүрүп турган мезгилде, түндүк-батыш чек араларда жаңы коркунуч жарала баштаган. 818-жылы Дунайдын ортоңку агымында жашаган славян уруулары — чыгыш ободриттери, брани¬чевчилер жана тимочандар Болгар мамлекетинен бөлүнүүнү чечишкен. Алар франктардын кубаттуу императору Людовик I Такыбанын колдоосуна ээ болууга аракет кылышкан.
Мүмкүн болгон учурларда орой күч колдонуунун ордуна дипломатияны артык көргөн Омуртаг франктар менен 826-жылга чейин сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. Бирок бул аракеттер эч кандай натыйжа берген эмес.
Сүйлөшүүлөр аркылуу маселени чечүү мүмкүн болбой калганын түшүнгөн хан аскердик аракеттерге өткөн. 827 жана 829-жылдары Орто Дунай аймагына жасалган жортуулдар болгар аскерлеринин толук жеңиши менен аяктаган.
Омуртаг жоготулган жерлерди кайтарып алуу менен гана чектелбестен, башкаруу системасын да түп-тамырынан өзгөрткөн. Ал көтөрүлүш чыгарган славян княздарын кызматтарынан алып, алардын ордуна өзүнө ишенимдүү адамдарды дайындаган. Мисалы, Паннониялык Хорватияда князь Ратомирди бийликке койгон. Ошондой эле беш аскердик-административдик аймакты (civitates) түзгөн.
Франктар түзүлгөн жаңы саясий абалды таануудан башка арга таппай, 830-жылы тынчтык келишимине кол коюшкан.
Омуртагдын ички саясаты бийликти борборлоштурууга багытталган. Дунай боюндагы славяндардын көтөрүлүшүнөн алынган оор сабак аны алардын автономиясын жоюу зарылдыгына ынандырган. Хан масштабдуу административдик реформа жүргүзүп, мамлекетти комитаттарга бөлгөн. Бул аймактарды Омуртаг өзү дайындаган комиттер башкарган.
Ошол эле учурда армия да реформаланган. Эми аскердик күч туруктуу кызмат өтөгөн кесипкөй кошуундан жана өзгөчө учурларда гана чакырылган элдик кошуундан турган.
Бирок хандын чыныгы кумары курулуш иштери болгон. 811-жылы император Никифор Болгариянын борбору Плисканы урандыга айландыргандан кийин, Омуртаг шаарды күлдөн кайра тургузуп, мурдагыдан да көрктүү жана улуу шаарга айландырган. Шаарда жаңы хан сарайы, бутпарастык ибадаткана жана кубаттуу коргонуу чептери курулган.
«Улуу хан Омуртаг өзүнүн эски сарайында жашап жүрүп, Дунайдын боюнда даңазалуу имарат тургузду... Адам канчалык жакшы жашабасын, акыры өлөт, анын ордуна башка адам төрөлөт. Бизден кийин жарык дүйнөгө келгендер бул курулушту көрүп, аны жараткан адамды эстешсин».
Мамлекеттик башкарууда акылмандык көрсөткөнүнө карабастан, диний маселелерде Омуртаг катаал салтчыл бойдон калган. Башкаруучу элита христиан динин болгар коомунун негиздерин бузууга багытталган Византиянын «идеологиялык куралы» катары кабыл алган.
Натыйжада христиандарга каршы ырайымсыз куугунтук башталган. Анын кесепетинен 370тен ашык белгилүү христиан, анын ичинде Никеялык епископ Леонтий жана аскер башчы Иоанн каза тапкан.
Диний ишенимге байланышкан трагедия хандын өз үй-бүлөсүнө да таасирин тийгизген. Анын тун уулу жана тактынын мураскери Енравота христиандарга болгон жылуу мамилесин ачык билдирген. Ушундан улам ал тактыны мурастоо укугунан ажыратылган.
Анын тагдыры алдын ала чечилип калган эле: атасы каза болгондон кийин Енравота өлүм жазасына тартылып, Болгариянын алгачкы христиан шейити болуп калган.
Омуртаг өзүнөн кийин так чек аралары, борборлоштурулган башкаруу системасы жана кереметтүү архитектуралык курулуштары бар кубаттуу мамлекетти калтырган. Бирок болгар элинин руханий өнүгүү жолу жөнүндөгү маселе ачык бойдон калган. Бул жагдай келечекте Борис Iнин доорунда боло турган улуу өзгөрүүлөрдүн башталышынан кабар берген.
