Крумдун келип чыгышы бүгүнкү күнгө чейин тарыхчылар арасында талаш-тартыш жаратып келет. Бир гипотезага ылайык, анын түпкү теги Паннонияга барып такалат. Ал жерде анын уруусу аварлардын кызматында болгон. Тарых илиминде кеңири таанылган экинчи версия боюнча, Крум Македонияда төрөлгөн. Айрым изилдөөчүлөр аны легендарлуу Дуло династиясы менен байланыштырып, Болгариянын негиздөөчүсү Аспарухтун бир тууганы Кубердин урпагы деп эсептешет. Ал эми башкалары Крумду таптакыр жаңы башкаруучу династиянын негиздөөчүсү катары карашат.
Крум саясий аренага көрүнүктүү аскердик стратег катары чыккан. Карл Улуу империясы менен болгон согуштардан Авар каганатынын алсырап калганынан пайдаланып, болгар ханы чыгыш тараптан кыйратуучу сокку урган. 805-жылга карата авар мамлекети өзүнүн жашоосун токтоткон. Анын жерлери франктар менен болгарлардын ортосунда бөлүштүрүлүп, жаңы чек ара Дунай дарыясынын ортоңку агымы аркылуу өткөн.
Бул жеңиш аймактык гана эмес, философиялык мааниге да ээ болгон. Византиянын «Суда» аттуу энциклопедиялык жыйнагында Крумдун авар туткундарын суракка алганы тууралуу уламыш сакталып калган. Хан бир кезде кубаттуу болгон алардын мамлекети эмне себептен кыйраганын билүүнү каалаган. Туткундар өз мамлекетин ички чыр-чатактар, коррупция, аракечтик жана соодадагы алдамчылык кыйратканын айтышкан. Бул жооптор ханга катуу таасир берип, анын белгилүү мыйзамдарынын негизин түзгөн.
Крум Болгариянын тарыхында белгилүү болгон алгачкы мыйзам чыгаруучу болуп калган. Өз элин аварлардын тагдырынан сактап калуу үчүн ал катаал, бирок так эрежелерди киргизген:
Сот адилеттиги: Айыпталуучуну алдын ала суракка албай туруп, бирөөнүн арызы же жалган билдирүүсү боюнча өкүм чыгарууга тыюу салынган. Жалган айып таккандар өлүм жазасына тартылган.
Кылмыштуулукка каршы күрөш: Уурулардын бут сөөктөрү сындырылып, алардын мүлкү конфискацияланган. Ууруларды жашыргандарга же аларга тамак-аш бергендерге да мүлкүнөн ажыроо коркунучу туулган.
Социалдык колдоо: Жакырларга алардын муктаждыктарына жараша жардам көрсөтүлүшү керек болгон. Мунун максаты жакырчылыкты туруктуу жашоо образы катары биротоло жоюу эле.
Аракечтикке каршы күрөш: Хандын буйругу менен өлкөдөгү жүзүмзарлар кыйылган, анткени аракечтик көптөгөн кырсыктардын жана коомдук көйгөйлөрдүн башкы себеби деп эсептелген.
807-жылдан тартып Болгария менен Византиянын ортосунда узакка созулган согуш башталып, ал Крум үчүн эң чоң сыноого айланган. Башында аскердик демилге император Никифор Iнин колунда болгон. Бирок 808-жылы эле болгарлар демилгени өз колуна алып, Струма дарыясынын өрөөнүндө византиялыктарды талкалашкан. Натыйжада алар аскерлерге эмгек акы төлөө үчүн арналган «жүз миң литра алтын» деп сүрөттөлгөн эбегейсиз чоң олжону колго түшүрүшкөн.
809-жылы Крум айлакердик менен стратегиялык жактан маанилүү Сердика чебин (азыркы София шаары) басып алып, анын гарнизонун кырып салган. Буга каарданган Никифор I жооп катары эбегейсиз чоң армия топтогон. 811-жылы византиялыктар Маркели чебине жакындаганда, Крум коркунучтун масштабын түшүнүп, тынчтык келишимин сунуштаган. Бирок император бул сунушту четке каккан. Элүү миң жоокерден турган болгар армиясы жеңилип, византиялыктар Болгариянын аймагына басып киришкен.
Никифор болуп көрбөгөндөй ырайымсыздык көрсөтүп, карапайым калкты, анын ичинде аялдарды жана эмчектеги ымыркайларды да кырып жок кылган. 811-жылдын 20-июлунда Болгариянын борбору Плиска басып алынып, кыйратылган. Император хандын сарайында той-тамаша уюштуруп, Крумдун тынчтык жөнүндөгү кайра-кайра кайрылууларына көңүл бурган эмес. Хан ага мындай деген:
«Мына, сен келип жеңишке жеттиң. Каалаганыңды ал да, тынчтык менен кет».
Бирок Крум багынган эмес. Ал бүткүл элди күрөшкө көтөрүп, аялдарды да куралдандырган жана аварлар менен славяндарды жардамга чакырган.
811-жылдын 23-июлунда Никифор Плисканын урандыларын артка калтырып, жолго чыккан. Бирок тоо ашууларындагы бардык чыгуучу жолдор аңдар жана жыгач тосмолор менен тосулганын байкаган. Өлүм коркунучун сезген император мындай деген:
«Канаттарыбыз болсо да, эч ким өлүмдөн кутулууга үмүттөнбөсүн».
26-июлдун таңында болгарлар Византия аскердик лагеринин борборуна катуу чабуул жасашкан. Империянын армиясы толугу менен талкаланган. Жоокерлердин дээрлик бардыгы капчыгайда курман болушкан же дарыяга чөгүп кетишкен. Никифордун өзү да «эң аянычтуу жол менен» каза тапкан.
Крумдун буйругу менен императордун баш сөөгү алынып, күмүш менен кооздолуп, андан ичимдик иче турган чөйчөк жасалган. Хан майрамдык тойлордо славян башчылары менен бирге ушул чөйчөктөн ичип, өз өлкөсүнүн аман калганын салтанаттуу түрдө белгилеген.
Крумдун жоокерлери Никифор Iнин уулу Ставракийди кууп бара жатышат (Константин Манассиянын жылнаамасындагы миниатюра).
Вырбиш капчыгайындагы жеңиш аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугун түп-тамырынан өзгөрткөн. 812-жылы Крум болгарлар тарапка өтүп кеткен таланттуу араб адиси жасаган курчоо машиналарын колдонуп, Месембрияны басып алган. Болгарлар биринчи жолу «грек отун» жана аны чачыратууга арналган 36 сифонду колго түшүрүшкөн.
813-жылы Версиникия жанында чечүүчү салгылашуу болгон. Жаңы император Михаил Iнин Византия армиясы саны жагынан болгарлардан ашып түшкөн. Бирок аскер башчыларынын чечкинсиздиги жана жоокерлердин арасындагы дүрбөлөңдөн улам империянын армиясы толугу менен талкаланган. Натыйжада Константинополго карай жол ачылган.
Жаңы император Лев V Армянин борбордун дубалдарынын жанындагы тынчтык сүйлөшүүлөрү учурунда Крумду чыккынчылык менен өлтүрүүгө аракет кылган. Бирок жашырынган жаачылардын кол салуусу ийгиликсиз аяктаган. Ханды күлүк аты гана аман алып калган. Бул чыккынчылыкка катуу каарданган Крум Константинополдун айланасын талкалап, Адрианополду басып алган жана анын тургундарын башка аймактарга көчүргөн.
814-жылдын кышында Крум Константинополго чабуул жасоо үчүн болуп көрбөгөндөй масштабдуу даярдыктарды баштаган. Ал славяндар менен аварларды чогултуп, курчоо куралдарынын эбегейсиз чоң запасын даярдаган. Бул куралдарды ташуу үчүн 5000 араба керек болгон. Коркунучка кабылган византиялыктар шаардын дубалдарын бекемдеп, франктардан жардам сурашкан.
Даярдыктар кызуу жүрүп жаткан учурда, 814-жылдын 13-апрелинде Крум хан күтүүсүздөн каза болгон. Жылнаамаларда анын өлүмү табышмактуу окуя катары сүрөттөлөт: хандын оозунан, мурдунан жана кулактарынан кан агып чыккан. Бир версияга ылайык, ал байыркы протоболгар салттарына байланыштуу ыйык ырым-жырым катары жасалган башкаруучуну өлтүрүүнүн курмандыгы болушу мүмкүн. Башка божомол боюнча, хан инсульттан каза болгон.
Крум хан өзүнүн кудуретинин туу чокусуна жеткен мезгилде дүйнөдөн кайткан. Ал мураскерлерине, биринчи кезекте Омуртаг ханга, күчтүү, жакшы уюшулган жана айланасындагы мамлекеттерди өзүнүн кубаттуулугу менен эсептешүүгө мажбур кылган державаны калтырган.
