Рим менен Карфаген узак убакыт бою салыштырмалуу тынчтыкта жанаша жашап келишкен. Болжол менен б.з.ч. 814-жылы негизделген Карфаген менен б.з.ч. 753-жылы пайда болгон Рим параллелдүү түрдө өсүп, күчтөнгөн. Рим Апеннин жарым аралындагы аймактарын агрессивдүү түрдө кеңейтип, б.з.ч. 270-жылга карата Италияны толугу менен баш ийдирип бүткөн учурда, Карфаген Панормдон Солунтумга чейин созулган колониялар тармагын түзүп, деңиз империясын куруп жаткан.
Алардын ортосундагы дипломатиялык мамилелер б.з.ч. 509-жылы эле башталган. Бир катар келишимдер таасир чөйрөлөрүн так бөлүштүргөн: римдиктерге Карфагендин көзөмөлүсүз Африкада жана Сардинияда соода кылууга тыюу салынган, ал эми пунилер өз кезегинде Римдин Италиядагы кызыкчылыктарын таанышкан.
Кырдаал Римдин Эпирдин падышасы Пирр менен болгон согушу маалында өзгөргөн. Рим менен Карфаген эпирлик кол башчыга каршы формалдуу түрдө союз түзүшкөнү менен, бул келишим өз ара ишенбестикке толгон эле.
Пирр Италиядан кетип бара жатып, пайгамбарлык маанидеги сөздөрдү айткан:
«Римдиктер менен карфагендиктерге атаандашуу үчүн кандай сонун майдан калтырып жатабыз!»
Бул сөздөр Сицилияны көзөмөлдөө үчүн боло турган сөзсүз кагылышуунун белгисиндей кабыл алынган.
Согуштун түздөн-түз чыгышына мамертиндер («Марстын адамдары») менен болгон окуя себеп болгон. Алар Кампаниядан келген жалданма жоокерлер болуп, Мессана шаарын алдоо жолу менен басып алып, жергиликтүү калкты кырып салышкан.
Кысыктагы стратегиялык маанилүү жерде бекемделген мамертиндер кошуна аймактарды талап-тоноп жүрүп, акыры Сиракузанын тираны Гиерон IIнин аскерлери менен кагылышкан.
Лонган жанындагы салгылашуудан кийин толук жеңилүүнүн алдында калган мамертиндер экиге бөлүнүшкөн: алардын бир бөлүгү Карфагенден жардам сураса, экинчи бөлүгү Римге кайрылган.
Карфагендиктер тезирээк аракет кылып, Мессанага өз гарнизонун киргизип, шаарды иш жүзүндө протекторатына айландырышкан.
Рим үчүн бул чечүүчү учур болгон. Бир жагынан, каракчылык менен алектенген мамертиндерге жардам берүү моралдык жактан күмөндүү иш эле. Анткени көп өтпөй эле Рим Регийдеги ушундай эле козголоңчуларды өтө катаал жазалаган.
Экинчи жагынан, Карфагендин Мессанада бекемделишине жол берүү кысыкты анын көзөмөлүнө өткөрүп, Италияны «кычкачка кысып калууга» мүмкүнчүлүк бермек.
Рим Сенатында катуу талаш-тартыштар башталган. Консервативдүү сенаторлор чечим кабыл алуудан тартынышкан, бирок олжо жана аскердик даңк тууралуу убадаларга кызыккан элдик жыйын — трибуттук комициялар — интервенцияны колдоп добуш берген.
Консул Аппий Клавдий Кавдекстин чечкиндүү аракеттери жергиликтүү жаңжалды толук масштабдуу согушка айландырган. Ал легиондорду кысык аркылуу өткөрүүгө жетишкен.
Римдиктер дүйнөдөгү эң күчтүү деңиз державаларынын бири менен согуш узак жана оор болорун түшүнүшкөн, бирок мүмкүн болгон пайда белгисиздиктен болгон коркунучтан жогору турган.
Ошентип, 23 жылга созулуп, Жер Ортолук деңизинин саясий картасын түбөлүккө өзгөртө турган Биринчи Пуни согушу башталган.
Согуш аракеттери тайманбас жана катаал операция менен башталган.
Мессинага консул Аппий Клавдий жетектеген римдик эскадра жөнөтүлгөн. Ал келген учурда шаар Карфаген гарнизонунун көзөмөлүндө болчу.
Римдиктердин биринчи жолу кирип өтүүгө жасаган аракети кагылышуу менен аяктап, алардын бир нече кемеси пунилер тарабынан басып алынган.
Бирок Клавдий «римдик эрдикке» анчалык ылайык келбеген, бирок натыйжалуу амал колдонгон. Ал гарнизондун командири Мессаналык Ганнонду шаар тургундарынын жалпы жыйынына чакырып, ошол жерде аны алдоо жолу менен карматкан.
Катуу кыйноолорго кабылган Ганнон өз аскерлерине шаарды таштап кетүүнү буйрууга мажбур болгон.
Катуу тартиби менен белгилүү болгон карфагендиктер кийин өз адмиралын коркоктугу үчүн өлтүрүп, Римге расмий түрдө согуш жарыялашкан.
Көп өтпөй Мессинанын дубалдарынын жанында чыныгы курчоо башталган.
Карфаген армиясы аралга түшүп, Гиерон II менен союз түзгөн. Рим буга жооп катары Аппий Клавдий Кавдекс жетектеген толук кандуу армияны жөнөткөн. Аскерлер Италиянын грек шаарларына таандык кемелер менен өткөрүлгөн.
Шаардын дубалдарынын жанындагы кандуу салгылашууларда Карфаген менен Сиракузанын коалициясы болжол менен 6000 адамынан ажыраса, римдиктердин жоготуусу 1340 адамды түзгөн.
Пунилер артка чегинип, римдиктер алардын союздаштарынын жерлерин талап-тоноого киришкен.
Сиракузанын өзүн басып алуу аракети ийгиликсиз аяктаганы менен, стратегиялык артыкчылык бара-бара Рим тарапка өтө баштаган.
Б.з.ч. 263-жылы Рим Сицилиядагы күчтөрүнүн санын төрт легионго чейин көбөйткөн. Алар консулдар Маний Валерий Максим жана Маний Отацилий Красстын башкаруусунда болгон.
Ийгилик өтө чоң болгон: 50дөн ашык шаар Республиканын бийлигине өткөн.
Каршылык көрсөтүүнүн келечеги жок экенин түшүнгөн Гиерон II Римдин союздашы болуп, азык-түлүк жеткирүүгө жана 100 талант контрибуция төлөөгө милдеттенген.
Бирок ошол жылы римдиктердин аралдын батышындагы байыртадан Карфагенге таандык болгон аймактарга кирүү аракети ийгиликсиз аяктаган.
Чечүүчү учур б.з.ч. 262-жылы келген.
Карфаген галлдардан, лигурлардан жана кельтиберлерден турган ири жалданма армия чогултуп, Акрагант шаарын — азыркы Агриджентону — өзүнүн негизги базасына айландырган.
Римдиктер төрт легиондун бардык күчтөрү менен шаарды курчоого алышкан.
Жети айга созулган оор курчоодон кийин Акрагант кулаган.
50 миң жөө аскер жана 60 пилден турган ири пуни армиясы талкаланган.
Бул жеңилүү Сицилияны дүрбөлөңгө салган: аралдын ички бөлүгүндөгү шаарлар массалык түрдө Римдин тарабына өтүшкөн, ал эми жээк шаарлары тескерисинче Карфагенге жакындай башташкан.
Алар Карфагендин кубаттуу флотунан коркушкан. Ал флот буга чейин эле Түштүк Италиянын жээктерин талап-тоной баштаган.
Рим салттуу түрдө легиондорунун тартибине таянган кургактагы держава болгон.
Бирок аралдагы согуш деңизди көзөмөлдөөнү талап кылган.
Б.з.ч. 260-жылы римдиктер мүмкүн эместей көрүнгөн ишти жасашкан: колго түшүрүлгөн карфагендик пентераны үлгү катары колдонуп, бир нече айдын ичинде 100 пентера жана 20 триремадан турган флот курушкан.
Деңизге чыгуунун биринчи аракети уяттуу жеңилүү менен аяктаган — 16 кеме душмандын колуна түшкөн.
Бирок римдиктер тез ыңгайлашып, революциялык жаңы куралды — «абордаждык карганы» (corvus) колдонууга киргизишкен.
Ал курч илгичи бар көтөрмө көпүрө болгон. Бул түзүлүш эки кемени бекем бириктирип, деңиз салгылашуусун рим легионерлерине тааныш болгон кол күрөшкө айландырууга мүмкүнчүлүк берген.
Мила жанындагы салгылашууда Гай Дуилий жетектеген рим флоту пунилерди талкалаган.
Римдиктер душмандын эскадрасынын дээрлик жарымын басып алып же чөктүрүшкөн.
Гай Дуилий Римде триумф менен сыйланган.
Ийгиликтерден шыктанган Рим душмандын жүрөгүнө — Африкага сокку урууну чечкен.
Б.з.ч. 256-жылы консулдар Марк Атилий Регул жана Луций Манлий Вольсон 330 кемеден турган эбегейсиз флотту жетектешкен.
Экном тумшугунун жанында аларды Карфагендин 350 кемеси тосуп алган.
Бул адамзат тарыхындагы эң ири деңиз салгылашууларынын бири болгон.
Татаал тактиканын — үч линия менен жүргөн төрт эскадранын — жардамы менен римдиктер пунилердин айланып өтүү маневрине туруштук беришкен.
«Каргаларды» колдонуп, алар Карфаген флотун талкалап, 100гө жакын кемени басып алышкан же чөктүрүшкөн.
Римдиктер Клупеянын жанында жээкке түшүшкөн.
Африкада ливиялыктардын көтөрүлүштөрү башталып, Римдин жеңиши убакыттын гана маселеси сыяктуу көрүнгөн.
Вольсон Римге кайтып, Регулду 15 миң кишилик армия менен калтырган.
Башында Регул ийгиликтүү аракет кылып, пунилерге бир нече жолу сокку урган. Душмандын жоготуусу 18 миң адамга чейин жеткен.
Бирок анын өзүнө өтө ишенүүсү акыры чоң катага айланган.
Карфаген тынчтык сураганда, Регул ушунчалык басмырлоочу шарттарды койгондуктан, пунилер акыр аягына чейин күрөшүүнү чечишкен.
Б.з.ч. 255-жылы Карфагенге жардам берүү үчүн спарталык жалданма жоокер Ксантипп келген.
Ал армияны кайра түзүп, түздүктөгү салгылашууга басым жасаган. Анткени мындай жерде пилдер менен кубаттуу Карфаген атчан аскерлери чоң артыкчылыкка ээ болчу.
Тунет жанындагы салгылашууда римдиктер түз мааниде талкаланып калган.
Пилдер жөө аскерлердин катарын жарып өтүп, атчан аскерлер капталдардан сокку уруп, жеңилүүнү толуктаган.
Бүт армиядан болгону 2000 киши аман калып, Регул өзү туткунга түшкөн.
Африкадагы трагедиянын акыркы соккусу табигый кырсык болгон.
Аман калган жоокерлерди алып кетүүгө шашып келе жаткан Рим флоту Сицилиянын жээгинде катуу бороонго кабылган.
350 кемеден болгону бир нече ондогону гана аман калган.
Болжол менен 100 миң адам каза болгон.
Бул орду толгус жоготуу болгон. Рим тарыхнаамасы кээде табигый кырсыктын масштабын жашыруу үчүн аны «ийгиликсиз салгылашуу» катары көрсөтүүгө аракет кылган.
Согуш кайрадан Сицилияга кайтып келген.
Римдиктер флотун калыбына келтирип, б.з.ч. 251-жылы Панормдун — Палермонун — жанында чоң жеңишке жетишкен.
Консул Цецилий Метелл амал колдонуп, карфагендик пилдерди дубалдар менен аңдардын жанындагы аткылоонун астына киргизген.
Корккон жаныбарлар артка бурулуп, өз аскерлеринин катарын тебелеп кеткен.
Римдиктер 120 пилди колго түшүрүшкөн. Кийин алар Римдеги триумфту кооздогон.
Бирок Лилибей чебин басып алуу аракети бир нече жылга созулган.
Б.з.ч. 249-жылы консул Клавдий Пульхр Дрепанадагы деңиз салгылашуусунда оор жеңилүүгө учураган.
Адмирал Атарбал римдиктерди айлакерлик менен жеңип, алардын кемелерин жээкке кысып, таран соккулары менен биринин артынан бирин жок кылган.
Рим дээрлик бүт флотун — 90дон ашык кемесин — жоготкон.
Клавдий болсо шылдыңдын жана ыйык нерселерди мазактады деген айыптоолордун объектисине айланган.
Б.з.ч. 248–242-жылдары эки тарап тең каржы жана адам ресурстары жагынан түгөнүүнүн чегине жеткен.
Дал ушул учурда согуштун эң көрүнүктүү кол башчысы — Гамилькар Барка тарых сахнасына чыккан. Анын «Барка» деген лакап аты «Чагылган» дегенди билдирген.
Ал партизандык согуш жана чагылгандай тез рейддер тактикасына өтүп, Сицилияда жана Түштүк Италияда римдиктерди тынымсыз тынчсыздандырып турган.
Анын ийгиликтери Карфагенге жеңишке болгон үмүттү кайра берген.
Б.з.ч. 242-жылы Рим эң акыркы чараларга барган.
Мамлекеттик казына бош болгондуктан, 200 пентерадан турган жаңы флот бай жарандардын жеке каражаттарынын эсебинен курулган.
Бул кемелер мурдагы кемелерге караганда жеңилирээк жана маневр жасоого ыңгайлуураак болгон.
Экипаждар күн сайын машыгып, абордаждын ордуна таран менен сокку уруунун тактикасын өздөштүрүшкөн.
Чечүүчү салгылашуу б.з.ч. 241-жылы Эгат аралдарынын жанында болгон.
Ганнон жетектеген Карфаген флоту негизинен Гамилькардын армиясына азык-түлүк жеткирүүгө арналган оор жүк ташуучу кемелерден турган.
Тажрыйбасыз кайыкчылар жана кемелердин оор жүгү пунилерди римдиктер үчүн оңой бутасына айландырган.
120 кемесинен ажыраган Карфаген жеңилгенин моюнга алууга мажбур болгон.
Мамлекетте жалданма жоокерлерге төлөй турган каражат калган эмес, ал эми Гамилькардын армиясы толук блокадада калган.
Согуштун жыйынтыктары оор болгон:
Карфаген Сицилиядан толугу менен баш тарткан. Сицилия Римдин биринчи провинциясына айланган.
Карфаген 10 жылдын ичинде 3200 талант өлчөмүндө чоң контрибуция төлөөгө милдеттенген.
Кийинчерээк Рим душмандын алсыздыгынан пайдаланып, Сардиния менен Корсиканы да басып алган жана кошумча 1200 талант айып пул салган.
Биринчи Пуни согушу Римдин ресурстары менен саясий эркинин жеңиши болгон.
Римдиктер өз максатына жетүү үчүн эбегейсиз курмандыктарга барууга даяр экенин далилдешкен. Согушта Рим 700гө жакын кеме, Карфаген болсо 500гө жакын кеме жоготкон.
Ал эми негизинен жалданма аскерлерге таянган Карфагендин системасында олуттуу жаракалар пайда болгон.
Биримдиктин жоктугу жана Гамилькарды эске албаганда, бир катар кол башчылардын каталары Карфагендин жеңилишине алып келген.
Бирок бул тынчтык болгону убактылуу тыныгуу эле.
Гамилькар Барка Сицилиядан жеңилбеген бойдон кетип жаткан.
Анын жүрөгүндө Римге болгон терең жек көрүү калган жана ал бул сезимди кийин өзүнүн уулу — Ганнибалга өткөрүп берген.
