Улуу Бэннокбёрн салгылашынын тарыхы — бул жөн гана бир салгылаштын жылнаамасы эмес, шотланд улутунун кайра жаралышы, көп жылдык күрөштүн туу чокусу жана сан жагынан басымдуу душманды тактикалык гений жеңгенин чагылдырган эпикалык баян. Бул улуу драманын башталышы 1307-жылдын 10-майында эле коюлган, дал ошол күнү Роберт I Брюс Лаудон-Хилл салгылашында Эмер де Валенсти маанилүү жеңилүүгө учураткан. Бул ийгилик улуттук боштондук отун жандырган учкун болуп калган: 1307-жылдан 1312-жылга чейинки мезгилде козголоңчу падышанын тарапкерлери өлкөнүн түндүк жана батыш аймактарынан англиялык баскынчыларды ырааттуу түрдө сүрүп чыгарышкан. 1313-жылга келгенде демилге толугу менен шотланддардын колуна өткөн, даңазалуу кол башчылар Жеймс Дуглас менен Томас Рэндольф Роксборо менен Эдинбургду чабуул менен алып, англиялык гарнизондорду качууга аргасыз кылышкан.
1314-жылдын жазында стратегиялык түйүн Стерлинг сепилинин айланасында бекем тартыла баштаган — бул батыш Шотландияга кеткен жолдорду көзөмөлдөгөн маанилүү чеп болгон. Брюстун аскерлери тарабынан курчоого алынган сепилдин англиялык башкаруучусу Филипп Мобрей тобокелдүү келишимге барган: эгер 24-июнга чейин жардамга келген аскер жетпесе, ал чепти өткөрүп берүүгө убада кылган. Бул ультиматум Англиянын падышасы Эдуард IIни дароо аракет кылууга мажбур кылган. Күчтүү лорд-ординарийлер менен болгон курч жаңжалга карабастан, алар жортуулду өз күчтөрү менен колдоодон баш тартышкан болсо да, Эдуард ошол доор үчүн өтө чоң 25 миңдик аскер топтой алган. Бул армия чек арадан эч тоскоолдуксуз өтүп, Стерлингди көздөй ишенимдүү жылып, шотланд каршылыгын биротоло талкалоону көздөгөн.
1314-жылдын 23-июнунда англиялык авангард Бэннокбёрн дарыясынын жээгине жеткен, ал курчоодогу сепилден болгону бир нече чакырым аралыкта болгон. Ар кандай баалоолор боюнча 5 миңден 10 миңге чейинки жоокерге ээ болгон Роберт Брюс жолду капталынан көзөмөлдөгөн токойлуу дөңсөөлөрдө эң ыңгайлуу коргонуу позициясын тандаган. Анын аскеринин негизин тажрыйбалуу найзачы жөө аскерлер түзгөн, алар үч чоң отрядга бөлүнүп, ар бирин салгылашта текшерилген ишенимдүү санаалаштары — Эдуард Брюс, Жеймс Дуглас жана Томас Рэндольф башкарышкан. Англиялыктардын оор атчан аскерде жана атактуу жаачыларда басымдуу артыкчылыгы болгонуна карабастан, шотланд армиясы монолиттүү болгон — падышанын туусунун алдына рыцарлар да, жөнөкөй шаардыктар да, соодагерлер да туруп, жалпы максат жана темирдей тартип менен бириккен.
Салгылаштын биринчи күнү рыцардык уламыштарга түбөлүк кирген окуя менен ачылган. Генри де Бомон жана Роберт Клиффорд баштаган англиялык атчандардын тобу дарыядан өтүп, шотланддардын токойго кеткен жолун кесүүгө аракет кылган. Бул отряддын алдынан Генри де Богун чаап келе жаткан, ал күтүүсүздөн алдыда боз ат минип жалгыз келе жаткан жоокерди көрүп калган. Ал жоокердин болот шлеминин үстүндө таажы жаркырап турган — бул Роберт Брюстун өзү эле. Согушту ошол замат бүтүрүп, өлбөс даңкка жетүү азгырыгына алданган Богун оор соот кийип, забралосун түшүрүп, падышаны көздөй катуу чаап жөнөгөн. Колунда болгону жеңил согуш балтасы бар Брюс кымындай да корккон эмес. Рыцарь сокку урууга бир көз ирмем калганда, падыша атын капысынан чабуул сызыгынан чыгарып, үзөңгүдөн көтөрүлүп, балтасын Богундун шлемине катуу урган. Сокку ушунчалык зор күч менен жасалгандыктан, рыцардын шлеми менен баш сөөгү экиге бөлүнүп, балтанын сабы сынып кеткен. Бул эрдиктен дем алган шотланддар чабуулга өтүп, англиялык авангардды кулатышкан, ал тургай граф Глостер аттан кулатылып, өлүмдөн араң кутулган. Кийин кол башчылар анын ашыкча тобокелге барганын бетине айтышканда, Брюс болгону сүйүктүү балтасынын сынып калганы үчүн гана тамашалуу өкүнүч билдирген.
Негизги багытта кагылышуулар жүрүп жаткан маалда, Клиффорд менен Бомондун отряды капталдан айланып өтүп, Стерлингге жетүүгө аракет кылган. Бирок Брюс бул манёврди өз убагында түшүнүп, алардын жолун тосууга Томас Рэндольфтун шилтронун жиберген. Жөө аскерлер менен жаачылардын колдоосуз калган англиялык рыцарлар шотланд найзачыларынын «найза токойуна» каршы алсыз болуп чыгышкан. Рэндольфтун тыгыз жана кыймылдуу түзүлүшү атчан аскердин бардык соккуларына туруштук берип, англиялыктарды шерменделик менен артка чегинүүгө мажбур кылган. Биринчи күн Шотландиянын толук моралдык жана тактикалык жеңиши менен аяктаган.
Чечүүчү окуялар экинчи күндүн таңында болгон. Эдуард II өлүмгө тете стратегиялык ката кетирген: ал аскерди Бэннокбёрн менен Форт дарыяларынын ортосундагы тар жана саздак түздүккө жылдырууну буйруган. Күн чыкканда англиялык падыша шотланддардын качпай, тескерисинче, токойдон үч түз катар менен чыгып келе жатканын таң калуу менен көргөн. Согуш башталар алдында Брюстун жоокерлери тизелеп отуруп дуба кылышкан. Эдуард муну ырайым сурап жатат деп ойлогон, бирок кеңешчилери аны дароо оңдошкон: шотланддар ырайымды андан эмес, Кудайдан сурап жатышкан. Өткөн күнкү ийгиликсиздигин жууп салууну каалаган чыдамсыз граф Глостер биринчи болуп шотланд шилтронуна кол салып, жүздөгөн башка рыцарлар менен бирге ошол жерде курман болгон.
Тардык жана баткак жер англиялыктар үчүн көргө айланган. Эдуарддын көп миңдик аскери манёвр жасоого орун тапкан эмес; жаачылар өз кишилеринин башынан аша ата алышкан эмес, ал эми атчан аскерлер баткакка жана өздөрүнүн өлүктөрүнө тыгылып калышкан. Ушул эң оор учурда Роберт Брюс салгылашка өзүнүн резервин киргизген, ал ачуулуу аралдык гэль жоокерлери менен күчөтүлгөн болчу. Англиянын зор армиясы уюшулбаган топко айланып, аны шотланддар ырааттуу түрдө дарыяны көздөй сүрүп барышкан. Дүрбөлөң башталган. Эдуард II араң туткунга түшпөй калып, жан сакчыларынын коштоосунда Данбарга качып кеткен, бул болсо толук кыйроонун белгисине айланган. Англиялык аскердин калдыктарын шотланддар жана жергиликтүү тургундар 145 чакырым бою кууп барышкан; тартиптин аздыр-көптүр көрүнүшүн валлиялык найзачылар гана сактай алышкан. Ошол күнү Бэннокбёрндүн жээгинде 10 миңден ашуун англиялык курман болуп, бул англиялык таажынын тарыхындагы эң оор жеңилүүлөрдүн бири болуп калган.
Бэннокбёрн салгылашынын маанисин ашыра баалоо мүмкүн эмес. Аскердик аракеттер расмий түрдө дагы он жылдан ашык убакыт уланганы менен, таразанын табагы биротоло Шотландиянын көз карандысыздыгынын пайдасына оогон. Роберт Брюс чечкиндүү каршы чабуулга өтүп, согушту Англиянын жана Ирландиянын аймагына алып кирген. Бул жеңилүү Лондондо терең саясий кризис жаратып, 1327-жылы Эдуард IIнин тактан кулатылышына алып келген. Натыйжада 1328-жылкы Нортгемптон тынчтык келишими Шотландияны суверендүү мамлекет катары расмий тааныган. Бэннокбёрн шотланд улутунун биримдигинин жана көз карандысыздыкка болгон сынбас эркинин түбөлүк символу болуп калган.
