419-жылы төрөлгөн Валентиниан ошол доордогу эң жогорку ак сөөктөрдү бириктирген династиялык союздун өкүлү болгон. Анын атасы император Гонорийдин тең башкаруучусу Констанций III, ал эми энеси — чечкиндүү мүнөзү менен белгилүү Галла Плацидия, Гонорийдин өз карындашы болгон.
Мындай тектүү үй-бүлө ага бекем жана талашсыз бийликти камсыз кылышы керек сыяктуу көрүнгөн. Бирок ошол учурда империянын тагдыры ансыз да кылдын учунда турган.
Жаш мураскердин үстүнө коркунучтуу булуттар өтө эрте топтоло баштаган.
423-жылы Равеннадагы сарай эки лагерге бөлүнүп, катуу саясий тирешүү чыккан. Бир тарап ошол учурда бийликте турган агасы — император Гонорийди колдосо, экинчи тарап Валентиниандын энеси Галла Плацидиянын тарабында болгон.
Бул катаал саясий күрөштө Галла Плацидия убактылуу жеңилүүгө учураган. Ал Августа деген жогорку титулунан ажыратылып, өзүнүн жана балдарынын өмүрүн сактап калуу үчүн чыгышка — Константинополго качууга мажбур болгон.
Ал жерде аларды Галла Плацидиянын күчтүү жээни, император Феодосий II коргоосуна алган.
Бирок сүргүн көпкө созулган эмес.
Гонорий каза болгондон кийин Батыштагы бийликти узурпатор Иоанн басып алууга аракет кылган.
Буга жооп катары 425-жылы Фессалоникада жаш Валентиниан салтанаттуу түрдө цезарь деп жарыяланган.
Чыгыш Рим империясынын аскерлеринин чоң колдоосу менен Иоанн талкаланып, Феодосий II өзүнүн бөлөсү Валентиниан IIIтү Батыш Рим империясынын толук укуктуу императору деп расмий жарыялаган.
Император жаш болгондуктан, чыныгы бийлик регенттердин колунда топтолгон.
Алардын негизгилери анын энеси Галла Плацидия жана таланттуу, бирок өтө амбициялуу кол башчы Флавий Аэций болгон.
Регенттик доор мамлекеттин бүтүндүгүнө орду толгус сокку урган каргашалуу ички жаңжал менен белгиленген.
Флавий Аэций менен дагы бир таланттуу кол башчы Бонифацийдин ортосунда таасир үчүн айыгышкан күрөш башталган.
Бонифаций алыскы Ливиядагы аскерлердин башкы кол башчысы кызматына дайындалганда, Аэций көрө албастык жана кооптонуу сезимине берилип, өтө куу интрига уюштурган.
Атаандашынын алыс жерде жүргөнүн пайдаланып, Аэций императрицага Бонифаций тууралуу жалган маалымат берген.
Ал Бонифаций көтөрүлүш даярдап жатат жана Ливияны империядан биротоло бөлүп алууну көздөйт деп билдирген.
Ошол эле учурда Аэций жашыруун түрдө Бонифацийдин өзү менен байланышып, Галла Плацидия аны жок кылууну чечти деп эскерткен.
Бул эки тараптуу жалгандын тузагына түшкөн Бонифаций императрицанын Африканы таштап кетүү тууралуу түз буйругуна баш ийүүдөн баш тарткан.
Айласы кеткенде ал буга чейин болуп көрбөгөн кадамга барган.
Бонифаций вандалдардын падышасы Гейзерих менен сүйлөшүүлөрдү баштап, аны өз элин Испаниядан Африка континентине өткөрүп келүүгө көндүргөн.
Бул чечим каргашалуу кесепеттерге алып келген.
429-жылы варварлардын чоң топтору Гибралтар кысыгын кесип өтүшкөн.
Он жылдын ичинде Римдин мурдагы эң бай Африка провинциялары вандалдардын бийлигине толугу менен өткөн.
Империя Африкадан ажырап жаткан учурда чыгыштан андан да коркунучтуу жаңы душман жакындаган.
Феодосий IIнин аскерлерин кыйраткандан кийин гунндардын коркунучтуу башчысы Аттила Батышка көз арткан.
Анын басып кирүүсүнө императордун өз үй-бүлөсүндөгү жаңжал шылтоо болгон.
Валентиниандын карындашы Гонория агасы уюштурган мажбурлап үйлөнүүдөн кутулууну каалап, Аттилага өзүнүн евнухун жашыруун жөнөтүп, жардам сураган.
Гунндардын башчысы бул мүмкүнчүлүктү дароо пайдаланган.
Ал Равеннага элчилерин жөнөтүп, Гонорияга болгон кысымды токтотууну талап кылган.
Аттила аны өзүнүн колуктусу деп жарыялап, сеп катары Батыш Рим империясынын жарымын талап кылган.
Валентиниан бул талапты кескин түрдө четке каккан.
451-жылы Аттила өзүнүн сансыз аскерлерин Батышка алып келген.
Римдин куткаруучусу катары кайрадан Флавий Аэций чыккан.
Ал укмуштай дипломатиялык чеберчилик көрсөтүп, Рим легиондорун ар кандай варвар урууларынын кошуундары менен бириктирүүгө жетишкен.
Натыйжада Каталаун талааларындагы ири салгылашууда гунндардын чабуулу токтотулган.
Бирок бул болгону убактылуу тыныгуу эле.
Кийинки 452-жылы Аттила дагы бир жолу жортуул баштаган.
Бул жолу империялык аскерлердин арасында биримдик өтө начар болгондуктан, гунндар Италияга дээрлик тоскоолдуксуз басып киришкен.
Алардын артында өрттөлгөн жана талкаланган жерлер гана калган.
Гүлдөп турган Аквилея жана Медиолан шаарлары жер менен жексен болгон.
Аттила менен чоң жеңилдиктердин баасы менен гана тынчтык келишими түзүлүп, ал өзүнүн аскерлерин кыйраган Италиядан алып чыгып кеткен.
453-жылы тынбаган гунн башчысы дагы бир, андан да чоң жортуулга даярданып жаткан.
Бирок даярдыгын бүтүрүүгө жетишпей, күтүүсүздөн каза болгон.
Башкы душмандын өлүмү империяга жеңилдик алып келиши керек сыяктуу көрүнгөн.
Бирок Валентиниан өзү Аттиладан көпкө жашаган эмес.
Прокопий Кесарийскийдин хроникаларында айтылгандай, анын өмүрүнүн акыркы мезгили бузукулук жана жазасыздык породалаган ыплас кылмыш менен караңгыланган.
Императордун көңүлү белгилүү римдик сенатор Петроний Максимдин аялына түшкөн.
Ал аял өзүнүн өзгөчө сулуулугу жана жөнөкөйлүгү менен белгилүү болгон.
Аны азгыра албаган Валентиниан куу алдоого барган.
Ал Максимди сарайга шахмат ойноого чакырып, утулган адам алтын менен айып төлөйт деп макулдашкан.
Оюнда жеңгенден кийин император сенатордун шакегин күрөө катары алган.
Андан кийин бул шакекти Максимдин аялына жашыруун жөнөтүп, жалган буйрук берген.
Анда күйөөсү аны дароо императрицага барууга буйругандай көрсөтүлгөн.
Тааныш шакекти көргөн жана эч нерседен шек санабаган аял сарайга замбил менен келген.
Бирок аны императрицанын бөлмөсүнө эмес, сарайдын эң алыскы жана ээн жерине алып барышкан.
Ал жерде Валентиниан аны зордуктаган.
Ар-намысы тебеленген жана өч алуу каалоосуна толгон Петроний Максим кылдат кутум уюштура баштаган.
Пара берилген евнухтардын жардамы менен ал шектенүүгө жакын Валентинианды анын куткаруучусу Флавий Аэций мамлекеттик төңкөрүш даярдап жатат деп ишендирүүгө жетишкен.
Император өзүнүн башкы кол башчысынын атак-даңкына жана ийгиликтерине көптөн бери көрө албастык менен карап жүргөн.
Ошондуктан ал бул сөздөргө ишенип, ишенимдүү евнуху Ираклийге Аэцийди жок кылууну буйруган.
Бул чыккынчылык менен жасалган киши өлтүрүү Валентинианды анын акыркы ишенимдүү коргоочусунан ажыраткан.
Кырдаалды пайдаланган Максим императордун жеке күзөтүнө өлтүрүлгөн кол башчынын мурдагы эки кызматчысын киргизүүгө жетишкен.
План так ишке ашкан.
Император Марс талаасында көңүл ачып жаткан учурда бул жансакчылар Валентиниандын өзүн да, анын шериги евнух Ираклийди да канжар менен өлтүрүшкөн.
Ошентип, бир кезде үй-бүлөлүк байланышы туруктуулуктун кепилдиги болуп көрүнгөн башкаруучунун өмүрү даңксыз аяктаган.
Валентиниан 437-жылы өзүнүн тууганы Евдоксияга — Феодосий II менен Евдокиянын кызына — үйлөнгөн.
Ал Валентинианга эки кыз төрөп берген: Евдокия жана Плацидия.
Анын үй-бүлөсүнүн тагдыры мамлекеттин тагдыры сыяктуу эле трагедиялуу болуп чыккан.
Валентиниан III өлгөндөн кийин Батыш Рим империясынын ыдыроосу кайтарылгыс чекке жеткен.
Император кутумчулардын колунан каза болгон ошол эле 455-жылы коргоосуз калган Рим вандалдар тарабынан басып алынып, өтө катуу талап-тонолгон.
Валентиниандын жесири жана эки кызы баалуу туткундар катары Карфагенге алып кетилген.
Алар ал жерде жети жыл бою туткунда болушкан.
Ал эми өч алуу каалоосу бул трагедиянын акыркы бөлүгүн баштаган Петроний Максим өзү бийлигин сактап кала алган эмес.
Ал болгону 78 күнгө созулган башкаруусунан кийин өлтүрүлгөн.
