Римдин болочок башкаруучусу болжол менен 396-жылы жарык дүйнөгө келген. Анын так теги бүгүнкү күнгө чейин тарыхчылар арасында талаш жаратып келгени менен, Петроний Максим ошол доордогу эң белгилүү жана таасирдүү римдик тукумдардын бири — патриций Аницийлер үй-бүлөсүнө таандык болгон деп эсептелет.
Анын санжырасында көптөгөн көрүнүктүү ишмерлердин ысымдары кездешкен. Петроний кийинчерээк император болгон Олибрийге туугандык байланышта болгон, ал эми анын атасы, кыязы, Африканын проконсулу Аниций Пробин болгон.
Максимдин чоң атасы IV кылымдын экинчи жарымындагы күчтүү саясатчы жана консул Секст Клавдий Петроний Проб болгон. Ал Аниция Фальтония Пробага үйлөнгөн.
Жогорку бийлик үчүн өлүмгө алып келе турган күрөшкө киргенге чейин Петроний Максим римдик сенатор катары жаркын жана дээрлик кемчиликсиз карьера курган.
Олимпиодордун маалыматтарына таянсак, ал саясий жолун болжол менен 411-жылы претор кызматынан баштаган.
Империянын кулап бара жаткан доорунда бул кызмат негизинен салтанаттуу мүнөзгө ээ болуп, анын ээсине кымбат баалуу цирк оюндарын уюштурууга байланыштуу оор финансылык милдет жүктөгөн.
Максим бул милдетти ийгиликтүү аткарып, ири претордук оюндарды өткөргөн.
Болжол менен 415-жылы, он сегиз жашка жаңы толгон кезинде, ал трибун жана нотарий кызматын ээлеген. Бул императордук сарайдагы төмөнкү деңгээлдеги катчылык кызматына туура келген.
Бирок 416–419-жылдары анын карьерасы кескин өсө баштаган.
Петроний Батыштагы ыйык берешендиктердин комити болуп, салык системасынын жана мамлекеттик ишканаларды башкаруунун дээрлик бүтүндөй тармагын өз көзөмөлүнө алган.
420-жылдын январь же февраль айларынан 421-жылдын август-сентябрына чейин ал Рим шаарынын префекти деген өтө кадыр-барктуу кызматты аркалаган.
Кыска тыныгуудан кийин ошол кызматка кайра кайтып келип, болжол менен 439-жылга чейин аны сактап калган.
Дал ушул мезгилде анын жетекчилиги астында Ыйык Пётрдун Эски базиликасын ири масштабда калыбына келтирүү иштери жүргүзүлгөн.
Ошол эле учурда, 421–439-жылдардын аралыгында, ал Батыштагы претория префекти да болгон.
Анын алгачкы карьерасынын туу чокусу 433-жылдагы консулдук кызмат болгон. Бул кызматты ал Чыгыш Рим императору Феодосий II менен бөлүшкөн.
439-жылдын августунан 441-жылдын февралына чейин Максим Италия преториясынын префекти кызматын аткарган. Ошол эле мезгилде Галлиядағы ушундай кызматты кийин император боло турган Эпархий Авит ээлеген.
443-жылы Максим экинчи жолу консул болуп, бул жолу Флавий Патерий менен бирге кызмат кылган.
Анын байлыгы жана таасири ушунчалык чоң болгондуктан, 443–445-жылдары Римдеги Целий дөңсөөсүндө, Лабикан жолу менен Ыйык Климент базиликасынын ортосунда өзүнүн жеке форумун курган.
Атактуу кол башчы Флавий Аэций консул болгонго чейин Петроний Максим Римдеги эң таасирдүү адамдардын бири болуп келген.
445-жылдын 10-декабрында анын жогорку макамы расмий түрдө бекемделген: дал ошол күнгө таандык документте Максимге биринчи жолу патрикий деген эң жогорку ардактуу титул менен кайрылышкан.
Бирок дал ушул бийликтин туу чокусунда жарандык администратор Максим менен Батыштын аскер магистри Флавий Аэцийдин ортосунда жашыруун, бирок кыйратуучу кастык жаралган.
Эки эң таасирдүү патрикийдин бул тирешүүсү акырында Батыш Рим империясын өлүмгө алып келгидей алсыраткан кандуу окуялардын чынжырын баштаган.
Бул окуялар Максимге такка баруучу жолду эки чоң киши өлтүрүү аркылуу ачкан: алгач 454-жылы Аэций, андан кийин 455-жылдын жазында алсыз мүнөздүү император Валентиниан III өлтүрүлгөн.
Каргашанын негизги түрткүсү Прокопий Кесарийский баяндаган жеке трагедия болгон.
Анын хроникасы боюнча, Максимдин өзгөчө сулуу жана адептүү аялы болгон.
Император Валентиниан III ага ашык болуп, аялдын чечкиндүү баш тартуусуна туш болгондон кийин ыплас айла колдонгон.
Ал Петронийди сарайга шахмат ойноого чакырып, утулган адам алтын менен айып төлөйт деп макулдашкан.
Валентиниан жеңип чыгып, күрөө катары Максимдин жеке шакегин алган.
Андан кийин ал шакекти сенатордун аялына кызматчылары аркылуу жөнөтүп, күйөөсүнүн атынан жалган буйрук берген: императрица Лициния Евдоксия менен учурашуу үчүн тез арада сарайга келүүсү керек экенин билдирген.
Эч нерседен шек санабаган аял сарайга келгенде, аны алыскы бөлмөлөргө алып барышып, император тарабынан зордукталган.
Үйүнө кайтып келгенден кийин ар-намысы тебеленген жана кайгыга баткан аял Максимди чыккынчылыкка айыптаган. Ал күйөөсү аны өзү императорго сатып жиберди деп ойлогон.
Максим өч алууга ант берген.
Бирок анын муздак жана эсепчил акылы бир нерсени түшүнгөн: тактынын негизги тиреги болгон улуу кол башчы Аэций тирүү турганда императорго жетүү мүмкүн эмес эле.
Тарыхчы Иоанн Антиохийскийдин маалыматы боюнча, Петроний Максим ыйык уктоочу бөлмөнүн примицерийи, евнух Ираклий менен жашыруун келишим түзгөн.
Ираклий көптөн бери Аэций менен алсыз императорго таасир көрсөтүү үчүн күрөшүп жүргөн, бирок буга чейин ийгиликке жетише алган эмес.
Кутумчулар Валентиниандын оюн акырындык менен ууландырып, Аэций мамлекеттик төңкөрүш даярдап жатат деп ишендире башташкан.
Мындай шекке кандайдыр бир негиз да бар болчу.
Аэций өз уулу Гауденцийди императордун кызы Евдокияга үйлөнтүүнү көздөп, бул боюнча Валентиниан менен алдын ала макулдашып койгон.
Максим менен Ираклий ушул фактыларды бурмалап, максатына жетишкен.
Император Аэций чыккынчылык кылып жатат деп ишенип, аны өлтүрүүгө чечим чыгарган.
454-жылдын 21-сентябрында аудиенция учурунда Валентиниан Аэцийдин көкүрөгүнө кылыч менен өзү сокку урган.
Андан кийин Ираклий баштаган сарай кызматчылары империянын атактуу кол башчысын өлтүрүп бүтүрүшкөн.
Ошол эле учурда претория префекти Боэций да өлтүрүлгөн.
Муну менен кандуу кыргын бүтпөй, император Аэцийдин таасирдүү досторунун баарын айла менен сарайга чакырып, аларды бирден жок кылган.
Мындай чыккынчылык римдиктерди да, варварларды да таң калтырган.
Белгилүү уламыш боюнча, Валентиниан бир акылман римдиктен Аэцийди өлтүрүп туура кылдыбы деп сураганда, ал:
«Бул жакшы же жаман иш болгонун айта албайм, бирок император сол колу менен өзүнүн оң колун кесип салды деп так айта алам», — деп жооп берген.
Башкы кол башчынын өлүмү Максимге ал күткөн кызматтарды алып келген эмес.
Ал Валентиниандан өзүн консул кылып, өлтүрүлгөн Аэцийдин бийлигин өткөрүп берүүнү сураганда, император евнух Ираклийдин кеңешин угуп, баш тарткан.
Иоанн Антиохийскийдин маалыматы боюнча, ачууланган Максим дароо аракетке өтүүнү чечкен.
Ал мурда Аэцийдин кол алдында кызмат кылган скиф жансакчылары Оптила жана Траустиланы өз тарабына тарткан.
Максим аларды командиринин өлүмүнө толук Валентиниан күнөөлүү деп ишендирип, өч алганы үчүн чоң сыйлык убада кылган.
455-жылдын 16-мартында Валентиниан Марс талаасына жаа атуу менен машыгуу үчүн келген.
Император аттан түшөрү менен Оптила анын самайына катуу сокку урган.
Валентиниан бурулганда, аны экинчи сокку менен өлтүргөн.
Ошол эле учурда Траустила жек көрүндү евнух Ираклийди сайып өлтүргөн.
Өлгөн императордун таажысы менен мантиясын чечип алган скифтер аларды Максимге жеткиришкен.
Валентиниандын күтүүсүз өлүмү империяны мыйзамдуу мураскерсиз калтырган.
Так үчүн үч топ күрөшө баштаган.
Аскерлердин бир бөлүгү маркум Аэцийдин жакын адамы жана жесир императрица Лициния Евдоксиянын фаворити Майорианды колдогон.
Армиянын дагы бир бөлүгү байып кеткен египеттик соодагер Домниндин уулу, мурдагы доместик Максимианды жактаган.
Ал эми Сенат Петроний Максимди талапкер катары көрсөткөн.
Эбегейсиз байлыгы жана коррупциялык интригалардагы чоң тажрыйбасы бар Максим сарайдагы негизги чиновниктердин берилгендигин жөн гана сатып алган.
Эртеси күнү, 455-жылдын 17-мартында, ал өзүн император деп жарыялаган.
Батыштын башкаруучусу болгондон кийин Максим өзүнүн бийлигин мыйзамдаштыруу үчүн шашылыш жана үмүтсүз кадамдарга барган.
Ал Валентиниандын жесири Лициния Евдоксияны күч менен өзүнө турмушка чыгууга мажбур кылган.
Императрица аны жек көргөн жана күйөөсүнүн өлтүрүлүшүн уюштурууга Максимдин катышы бар деп негиздүү шектенген.
Проспер Аквитанскийдин маалыматы боюнча, Максим ага маркум Валентинианды жоктоп ыйлоого да катуу тыюу салган.
Лициниянын шектенүүсүн Максимдин Оптила менен Траустиланы жазалабастан, тескерисинче, аларды жогорку кызматтарга көтөрүшү дагы күчөткөн.
Тышкы саясаттагы абал да каргашалуу болгон.
Константинополь Петроний Максимди мыйзамдуу император катары таануудан кескин баш тарткан.
Кандайдыр бир колдоо табууга аракет кылган Максим Эпархий Авитти Галлиянын аскер магистри кылып дайындап, аны Толозага вестготтордун падышасы Теодорих IIден аскердик жардам суроого жөнөткөн.
Римдин өзүндө болсо аскерлерге айлык төлөө жана берилгендикти сатып алуу үчүн шашылыш түрдө алтын тыйындар чыгарыла баштаган.
Белгилей кетчү нерсе, Максимдин болгону 78 күнгө созулган башкаруусунан бир да жез же күмүш тыйын сакталган эмес — паника учурунда таратылган алтын тыйындар гана калган.
Максимдин тагдырын чечкен катасы — мурдагы император түзгөн эл аралык келишимдерге кийлигишүүсү болгон.
Ал Лициния Евдоксиянын кызы Евдокиянын вандалдардын коркунучтуу падышасы Гейзерихтин уулу Хунерих менен кудалашуусун бузган.
Бул вандалдарга согуш баштоо үчүн эң ыңгайлуу шылтоо берген.
Ачууланган Гейзерих Италияга чоң басып кирүүгө дароо даярдана баштаган.
Жесир Лициния Евдоксия Чыгыш Рим империясынан жардамга үмүт кыла алган эмес, анткени анын атасы Феодосий II менен таежеси Пульхерия буга чейин каза болушкан.
Уламыш боюнча, Валентиниан үчүн өч алууну каалаган императрица айласы кеткенде вандалдарды Римге өзү чакырган.
455-жылдын май айында Түбөлүк шаарга үрөй учурган кабар жеткен: Гейзерихтин флоту Италиянын жээктерине жакындап келе жаткан.
Римди сүрөттөп бергис паника каптаган.
Шаардын тургундары массалык түрдө кача башташкан.
Эпархий Авит убада кылынган вестгот кошумча күчтөрү менен кечигип жаткан.
Шаарды кармоо мүмкүн эмес экенин түшүнгөн Максим өз өмүрүн сактап калууну чечип, Сенатты да өзү менен бирге качууга чакырган.
Тарыхчы Эдвард Гиббондун айтымында, Максим кол салуу тууралуу алдын ала билген, бирок ага кылмыштуу кайдыгерлик менен мамиле кылган.
455-жылдын 31-майында Петроний Максим Римден жашыруун качып кетүүгө аракет кылган.
Бирок көчөлөрдө аны коркуу жана ачуудан жинденген шаар тургундарынын тобу кууп жеткен.
Император ташбараңга алынып өлтүрүлгөн.
Анын өлтүрүлүшү боюнча булактар ар кандай маалымат берет.
Тарыхчы Иордан өлүмгө алып келген соккуну Урс аттуу римдик жоокер урган деп жазат.
Башка булактар бургунд жана рим жоокерлери Максимди ким өлтүргөнү үчүн талашканын айтышат.
Проспер Аквитанский болсо анын өлүмүнө көтөрүлүш чыгарган кызматчыларды күнөөлөгөн.
Кандай болгон күндө да, тактан кулатылган императордун денесин эл бөлүктөргө бөлүп, Тибрдин булганган суусуна ыргытып жиберген.
Максимдин биринчи никесинен төрөлгөн уулу Палладий да атасынын тагдырын бөлүшкөн.
Максим аны цезарь деп жарыялап, өгөй карындашына үйлөнтүүгө жетишкен эле.
Бирок Палладий да өлтүрүлгөн.
Петроний Максимдин бийлиги болгону 78 күнгө созулган.
Максим өлгөндөн үч күн өткөндөн кийин, 2-июнда, Гейзерих Остиядан чыгып, толугу менен коргоосуз калган Римге кирген.
Варварларды каршы алууга Папа Лев I жетектеген куралсыз дин кызматчыларынын жүрүшү гана чыккан.
Понтификтин өтүнүчтөрүнөн кийин Гейзерих массалык кыргын уюштурбоого жана шаарды өрттөбөөгө макул болгон.
Бирок Рим он төрт күн жана он төрт түнгө созулган аёосуз талап-тоноого берилген.
Вандалдар императордук сарайларды системалуу түрдө тазалап, Капитолийдин алтын жалатылган чатырын сыйрып алышкан.
Ошондой эле император Тит Иерусалимден алып келген легендарлуу олжолорду да тартып алышкан.
Бул баа жеткис байлыктардын баары кемелерге жүктөлгөн.
Алтын жана башка байлыктар менен бирге өч алуу сезимине толгон императрица Лициния Евдоксия жана анын кыздары Плацидия менен Евдокия да туткун катары Карфагенге алып кетилген.
