III кылымдын башында Парфия падышалыгы ички талаш-тартыштар жана 217-жылкы рим баскынынын айынан терең кризиске кептелген. «Падышалар падышасы» Вологез V каза болгондон кийин, анын уулдары Вологез VI менен Артабан V бийлик үчүн согушуп, өлкөнү экиге бөлүшкөн — бул Парфияны өтө алсыз кылды. Дал ушундай учурда Ирандын түштүгүндөгү Парс аймагынан Сасаниддер династиясынын негиздөөчүсү Ардашыр Папакан өңдүү күчтүү лидер чыкты.
Ардашыр теги боюнча атактуу уруу — баяндарда Ахемениддер менен туугандык байланышы бар легендарлуу Бахмандын урпагы деп көрсөтүлөт. Анын чоң атасы Сасан жана атасы Папак Стахрддагы Анахита ибадатканасынын башкы жрецтери болушкан. Ардашыр Дарабгирд чебинин өкүмдары болуп турганда коңшу майда өкүмчүлүктөрдү багындырып, ээлигин кеңейте баштаган. Болжол менен 212-жылы ал атасы менен биригип, күчтүү Гочихрды кулатып-өлтүрүп, Парста өз бийлигин бекемдеди.
Парска таяныч түзгөн соң, Ардашыр түндүккө — Хузестан тарапка жигердүү экспансия баштады. Бул парфиялык борбордук бийликке түз коркунуч жаратты. 223-жылы анын бириккен аскери Вологез VI резиденциясы болгон Тигр боюндагы Селевкияны курчап, шаарды алды; Вологез набыт болду. Андан кийин Ардашыр көңүлүн Артабан Vге бурду. Булактар ар кыл айткан менен, чечүүчү салгылаш Ормиздаган түздүгүндө болгон деп эсептелет. 224-жылы Ардашыр Артабанды талкалап, өзү «шахиншах» — «падышалар падышасы» деп жарыяланды. Ошентип Аршакиддер династиясынын төрт жарым кылымдык бийлиги аяктап, Иран тарыхында жаңы доор башталды. Бирок Ардашыр расмий түрдө 227-жылы гана такка отурган — бул аралыкта соңку каршылыктарды толук басуу талап кылынганын көрсөтөт.
Сасаниддердин бийликке келишин кадимки династиялык алмашуу деп гана болбойт. Ардашыр бөлүнүп-жарылган Парфияга каршы борборлошкон, бирдиктүү динге таянган мамлекет курууга умтулган. Ал зороастризмди дөө-шаа колдоп, башкы дин кызматчы Тансарга Авестаны кодификациялаткан. «Дин — мамлекеттин тиреги» деген түшүнүк сасанид бийлигинин өзөгүнө айланды.
Ардашыр тышкы саясатта да чечкиндүү болду. Парфияны жеңген соң, чыгышка жортуул жасап, Сагистан, Гурган, Мерв, Балх жактарды багынтты жана Кушан падышалыгынын айрым бөлүктөрүнө өз үстөмдүгүн жайылтты.
Андан ары батышка — рим чек араларына көз бурду. Болжол менен 230-жылдарда анын кошуундары Месопотамиядагы рим аймактарына чабуул коюп, Ахеменид доорунан бери «Персияга таандык» деп эсептеген жерлерди кайтарууну көздөштү. 231-жылы император Александр Север өзү жүрүштү жетектеп чыкты, бирок согуш ара чолок ийгиликтер менен уланды: тараптар оор жоготууларга учурады. Ошого карабай, Ардашыр басымды токтоткон жок. 237–238-жылдары ал Нисибин, Карры сыяктуу маанилүү рим шаарларын ээлөөгө жетишти.
Ардашыр Папакан кийинки төрт кылым бою Римге, андан соң Византияга теңтайлаша алган кудуреттүү Сасанид империясынын пайдубалын түптөп берди. Ал күчтүү мамлекет менен катар бай маданий мурас калтырды — өзгөчө жеңиштерин даңазалап, жаңы династиянын мыйзамдуулугун айгинелеген аскалуу сүрөттөр (рельефтер) салтка айланды. Исламдык тарых барактарында Ардашыр акылман жана ийгиликтүү өкүмдардын символу катары эсте калган. Ал 240-жылы көз жумуп, тактысын уулу Шапур Iге калтырды.
