Эдуард III, Плантагенеттер династиясынан чыккан болочок падыша, 1312-жылдын 13-ноябрында Виндзор чебинде төрөлгөн.
Ал падыша Эдуард II менен Франциялык Изабелланын (француз монархы Филипп IV Көркөмдүн кызы) тун уулу болгон. Дени сак мураскердин төрөлүшү падышалык үй-бүлө менен англия эли үчүн зор кубаныч жаратты: Эдуард II капысынан көз жумуп калса, мураскорлук кризиси чыгат деген кооптонуу сейилди. Принстин төрөлүшүнө карата өлкө боюнча салтанаттуу кызматытар өткөрүлгөн. Чөмүлтүлүүдө ага чоң атасы урматына Эдуард деген ысым ыйгарылып, бул күчтүү ата-бабалары менен жана англосаксон ыйык падышасы Эдуард Исповедник менен символдук байланышты билдирген.
Принс жаштайынан эле өзүнчө чарба менен, берилген малайлары бар үй-бүлөлүк чарбасында өскөн. Ата-энесин бала чагында сейрек көргөнү менен, материалдык тартыштык көргөн эмес: 1312-жылы эле Честер графтыгына, кийин андан башка да ири кирешелүү жерлерге ээ болгон. 1320-жылдардын ортосуна карата анын жылдык кирешеси болжол менен 4 миң фунтту түзүп, аны падыша-энесинен жана падышанын фаворити Хью Диспенсер Кичүүдөн кийинки экинчи-үчүнчү эң бай магнат кылып койгон.
Атаандашкан рыцардык өнөр, ат минүү, аңчылык, курал кармоо боюнча тарбия-окутууну атайын дайындалган устат сэр Ричард Дамори жүргүзгөн. Эдуард англо-норман жана континенттик француз тилдеринде эркин сүйлөп, латын тилинде окуп-жаза алган. Жаштайынан эле анын достору жана келечектеги жакын санаалаштары — Уильям Монтегю, Роберт де Уффорд жана Уильям Богун сыяктуу жаш аристократтар болуп, алар кийин анын бийлигинде маанилүү рол ойношот.
1322-жылы Франция тактысына Изабелланын бир тууганы — Карл IV Көркөм отуруп, көп узабай Франция менен Англиянын ортосунда француз жериндеги англиялык ээлик — Аквитания герцогдугу боюнча жаңжал тутанды. Согуштан качуу үчүн Карл IV карындашы Изабелла менен анын уулу принс Эдуардды Парижге сүйлөшүүлөргө чакырды. Эдуард IIнин кеңеши мураскер француздардын колунда барымтага айланып калабы деп кооптонгон абалда аргасыз макул болду. 1325-жылдын сентябрында принс Эдуард Францияга кетип, Аквитания герцогу жана Понтье менен Монтрёй графы наамдарын алды.
Францияда жүрүп, принс бул ээликтер үчүн таягасы Карл IVгө оммаж берди — бул маанилүү дипломатиялык кадам эле. Бирок аземден кийин ханыша Изабелла Англияга кайтуудан баш тартты. Күйөөсү менен мамилеси көптөн бери чыңалуу абалында болгон, эми ал ачык эле: башкы душманы — Хью Диспенсер Кичүү кызматтан алынмайынча кайтып барбайм, — деп жарыялады. Ал уулун да жибербей, Англияда анын өмүрүнө коркунуч бар деп белгиледи.
Көп узабай Изабелла Парижде Эдуард IIнин душманы, качкын Роджер Мортимер менен жолугуп, анын сүйгөнү жана саясий өнөктөшү болду. Бул байланыш сарайга белгилүү болуп, 1326-жылы Эдуард II жубайы менен уулун бардык ээликтеринен ажыратып, таажынын душмандары деп жарыялады. Жооп иретинде Изабелла менен Мортимер Эно графы Вильгельм I Жакшысы менен союз түзүп, аскердик жардамдын ордуна принс Эдуардды анын кызы Филиппа д’Эного үйлөндүрүү жөнүндө келишишти.
1326-жылдын сентябрында Изабелла, Мортимер, принс Эдуард жана алардын союздаштары Англияга түшүштү. Эдуард II каршылыкты уюштурууга аракеттенгени менен, анын тарапкерлери ишенимсиз болуп чыкты; барондор да, эл да ханышанын тарабына өтүштү. Лондон көтөрүлдү, Эдуард II Уэльске качты, бирок 1326-жылдын 16-ноябрында кармалды. Хью Диспенсер Кичүү өлүм жазасына тартылып, анын атасы андан мурда эле казаланып кеткен.
Бийликти ээлеп алгандан кийин ханышанын партиясы легитимдүүлүккө умтулуп, принс Эдуардды «падышалык сакчысы» деп жарыялады. 1327-жылдын январында Вестминстерде парламент анын тагдырын чечүү үчүн чогулду. Эдуард II өз ыктыяры менен тактан баш тартуудан баш тартты, бирок мураскордугунан ажырай турганын кулак кагыш кылганда көзүнө жаш алып, бийликти уулуна өткөрүп берүүгө макул болду. 1327-жылдын 25-январында жаңы падыша Эдуард III деген ат менен бийликти баштады.
Эдуард IIIнин таажыланышы 1327-жылдын 1-февралында Вестминстер аббаттыгында болду. Ага болгону 14 жаш эле; формалдуу түрдө толук бийликке ээ болгону менен, өлкөнү реалдуу башкаруу апасы Изабелла менен анын сүйгөнү Роджер Мортимердин колунда калды. Мортимер Марч графы титулун алып, өз абалын байлык менен бийлик топтоого пайдаланганы барондордун, ал тургай мурдагы союздаштарынын да нааразылыгын туудурду.
Эдуарддын бийлигинин алгачкы жылдарындагы тышкы саясат ийгиликсиз болду. Англия үчүн тымызын алсыратуучу Нортгемптон тынчтыгы 1328-жылдын 1-майында Шотландиянын көз карандысыздыгын расмий таанып, Англияны бардык завоеваниелеринен ажыратты. Эдуард III өзүнүн катышуусуз түзүлгөн бул келишимден улам кордолгонун сезип, карындашы — Жоан Тауэрлик менен шотланд мураскери Давид Брюстун тоюна баруудан баш тартты.
Изабелла менен Мортимер Эдуардды Филиппа д’Эного үйлөндүрүштү. Аябай салтанаттуу той 1328-жылдын 24-январында Йорк соборунда өттү.
Кутумдардан чочулаган Мортимер Эдуард IIIни дайыма көзөмөлдө кармады. 1327-жылдын сентябрында анын кайтарып тургандары Беркли чебинде тактан кулатылган Эдуард IIни өлтүрүштү. Бул киши өлтүрүү, балким, Мортимер үчүн коркунучту жок кылуу максатында, «табиый өлүм» катары көрсөтүлгөн. Мортимердин кадыры түшө баштады. Анын текеберлиги, өзүмчүл байышы жана 1330-жылдын март айында Эдуарддын таекеси — Кент графын казалатканы акыркы чек болду. Кемел курагына жеткен Эдуард III жашыруун түрдө бийликти колго алуу планын түздү.
1330-жылдын күзүндө Эдуард III ишенимдүү достору — анын ичинде Уильям Монтегю — менен бирге Мортимерди кулатуу планын иштеп чыкты. Октябрда Мортимер менен Изабелла Ноттингем чебинде токтолушкан. Монтегю жашыруун жер алдындагы жол менен аз сандагы кутумдаштар менен чепке кирип, 1330-жылдын 19-октябрына караган түнү ханышанын бөлмөлөрүнө кирип барып, Мортимерди кармады. Изабелланын ырайым өтүнгөнүнө карабай, Мортимер кишенделди, анын тарапкерлери камакка алынды. Эртең эле падыша өлкө башкарууну өз колуна алганын жарыялап, апасы менен анын сүйгөнүнүн үч жылдык «регенттигине» чекит койду.
Эдуард III дароо чечкиндүү кадамдарды баштады. 1330-жылдын 29-ноябрында Мортимер Тайбернда чыккынчылык үчүн коргонуу укугусуз казаланды. Изабелла жазаланган жок, бирок бийликтен четтетилип, Райзинг чебинде жашоого жөнөтүлдү (люкс шартта, бирок көзөмөлдө). Жаштыгына карабай падыша прагматик жана алыскөрө экенин көрсөттү: Мортимердин режиминин курмандыктарын — Арундел менен Кент графтарын — актатып, өз тарапташтарын мол сыйлады.
Алгачкы жылдары Эдуард III мурунку саясий дүмпүүлөр менен ачарчылыктын кесепеттерине туш келди. Өлкөдө мыйзамсыздык күч алып, падышалык бийлик аймактарда алсызданган эле. Падыша сот реформасын жүргүзүп, «сапарчы соттордун» ордуна туруктуу өкүлдөрдү коюп, «тынчтыктын сакчылары» кызматын (келечектеги «мировой судьялардын» ата-бабасы) киргизди. Ошол эле маалда Франция менен мамилени оңдоого аракет кылып, 1331-жылдын апрелинде Парижге жашыруун барып, француз ээликтери үчүн оммаж берип, согуштан качууга умтулду.
Эч кимге жагымсыз Нортгемптон тынчтыгына нааразы болгон Эдуард III согушту кайра баштоого шылтоо издеп жүрдү. Мындай мүмкүнчүлүк 1332-жылы пайда болду: мурунку шотланд падышасынын уулу Эдуард Баллиол «мүлкүөнөн ажыраган» шотланд барондорунун колдоосу менен өлкөгө бастырып кирип, регенттин аскерин талкалап, таажыланды, бирок көп өтпөй кулатылды.
Бул окуя Эдуард IIIни чечкиндүү аракеттерге түрткүлөдү. Ал согушка көңүл буруу үчүн борборду Йоркко жылдырып, аскерди жеке өзү жетектеди. 1333-жылдын 19-июлунда Халидон-Хилл салгылашында англиялык аскерлер жаңы тактиканы колдонуп, шотланд аскерин кыйратты. Жеңиш Эдуард IIIге аброй алып келип, ал Баллиолду шотланд тактысына кайра отургузду. Бирок Шотландия баш бербей, Эдуард тынымсыз, кандуу жортуулдарды улантууга мажбур болду; бул жортуулдар Баллиолдун да, падышанын да кадырын түшүрдү. Узакка созулган согуштан чарчыган падыша көңүлүн андан да күчтүү атаандаш — Францияга бурду.
Англия менен Франциянын ортосунда чыңалуу күчөдү. 1337-жылы француз королу Филипп VI Эдуард III душманы Роберт д’Артуага башпаанек берди деп айыптап, Аквитанияны конфискациялай турганын жарыялады. Жооп иретинде Эдуард III парламентти чакырып, өзүнүн француз тактысына болгон укугун жарыялады: ал Филипп IVтүн тирүү калган жалгыз таякеси — Изабелла аркылуу келген небереси эле. Ошентип Столетний согуш расмий башталды.
Согушту каржылоо үчүн Эдуард III немис ханзаадалары жана голланд өкүмдарлары менен кымбат союздар түзүп, италиялык банкирлерден чоң карыздар алды. Ал жүндүн соодасын жөнгө салып, нааразычылык жараткан салыктарды жана реквизицияларды киргизип, өлкөдө финансылык кыйынчылыктарды күчөтүп алды. 1340-жылы ал Англияга жашыруун кайтып келип, министрлерине — айрыкча архиепископ Джон Стратфордго — «биликсиздик жана коррупция» үчүн нааразылык жарыялап, өкмөттү «тазалады».
1346-жылы аскер аракеттери Нормандияга англия армиясынын түшүүсү менен башталды. Жортуул маалында Эдуард III менен анын уулу — Кара Принц Эдуард баштаган англиялык аскерлер француз жерлерин аябай талап-тоноого алышты. Кампаниянын чокусу 1346-жылдын 26-августундагы Креси салгылашы болду. Француздардын сандык артыкчылыгына карабай, Шотландиядагы согуштарда бышып жетилген тактика жана жаачылардын массалык колдонулушу англиялыктарга шадылуу жеңиш тартуулады. Бул орто кылымдардагы эң маанилүү салгылаштардын бири болуп калды.
Кресиден кийин англия аскери түндүккө — Кале чебине кеткен. Падыша Францияда жүргөндө, Шотландия аскери Англияга бастырып кирген, бирок 1346-жылдын 17-октябрында Невиллс-Кросс салгылашында талкаланган; шотланд падышасы Давид II туткунга түштү. Дээрлик бир жылдык курчоодон кийин Кале 1347-жылдын 3-августунда багынып, Англия үчүн континенттеги маанилүү стратегиялык порт бекемделди.
1348-жылы «Кара өлүм» — бубон чумасы Англияга келип, өлкө калкынын үчтөн бирине чейинкисин алып кетти. Оорудан өзү аман калган Эдуард III согушту токтотуп, ички көйгөйлөргө көңүл бурду: эмгек рыногун турукташтыруу үчүн «Жумушчулар жөнүндө жарлыкты» чыгарып, бир катар маанилүү реформаларды — «Давлетке чыккынчылык жөнүндө жобону» (айыптоону каалагандай колдонууга чек койгон) жана акча сокку реформасын (алтын нобль монетасын киргизүү) — ишке ашырды.
Бул мезгилде Эдуард III өзүн рыцардык падыша катары сүрөттөп, аброюн бекемдөөгө активдүү киришти. 1348-жылы ал жеңиштерине арнап, дүйнөдөгү эң эски жана абройлуу рыцардык ордендердин бири болгон Подвязка орденин негиздеди. Ал өзүн Тегерек столдун уламыштуу рыцарлары менен салыштырып, көбүнчө жөнөкөй рыцарь болуп кийинип, турнирлерге өзү да катышчу.
Франция менен согуш 1355-жылы кайра тутанды. Эдуард III аскерди бир нече бөлүккө бөлүп кампания жүргүздү; алардын бирин уулу — Кара Принц жетектеди. 1356-жылдын сентябрында Кара Принцтин аскери Пуатье салгылашында улуу жеңишке жетишип, француз королу Иоанн II Жакшынын өзүн туткунга алды. Бул жеңиш, шотланд падышасынын да туткунга түшүшү менен бирге, Эдуард IIIнин абалын өтө күчтөндүрдү.
1356-жылдын 20-январында Эдуард Баллиол шотланд тактысына болгон укуктарын Эдуард IIIге өткөрүп берди; 1357-жылы Шотландия менен тынчтык түзүлүп, Давид II ири кун төлөп бошотулду.
Франция менен сүйлөшүүлөр кыйыныраак жүрдү. Эдуард III чоң аймактык жеңилдиктерди талап кылган, бирок 1359–1360-жылдардагы ийгиликсиз Реймс жортуулунан кийин компромисске барууга аргасыз болду. 1360-жылдын 8-майында Бретинье тынчтыгы түзүлүп, Англия Аквитания, Понтье жана Кале үстүнөн суверенитет алды, ал эми Эдуард III француз таажысына болгон дооматын токтотту. Француз королу кун төлөп бошотулду.
Бул жылдары Эдуард III династиялык саясатка өзгөчө көңүл бурду: уулдарын Англиянын ири мураскер үй-бүлөлөрүнүн кыздарына үйлөндүрүп, алардын ээликтерин жана таасирин олуттуу кеңейтти. Джон Гонт жана Лайонел Антверп сыяктуу уулдары герцогдук наамдарга ээ болуп, өлкөдөгү эң таасирдүү адамдардын катарына кошулду.
1369-жылы Франция менен согуш кайра башталды: француз королу Карл V Аквитания лорондорунун нааразылыгын пайдаланып, герцогдукту конфискациялай турганын жарыялады. Бул ирет англиялык стратегия ийгиликсиз болуп, мурдагы союздар ыдырап, англия флоты жеңилүүгө дуушар болду. Карыганда ден соолугу начарлап баратканына карабай, Эдуард III пландаштырууга активдүү катышкан, бирок анын жортуулдары ийгиликсиз аяктаган.
1376-жылы Англияда «Жакшы парламент» чогулуп, башкы министрлерди жана падышанын сүйүктүүсү Элис Перрерсти коррупция үчүн айыптап, кызматтан алды. Бирок көп узабай саясий сахнада башкы фигурага айланган Джон Гонт «Жаман парламентти» чогултуп, мурунку чечимдердин баарын жокко чыгарды.
Өмүрүнүн акырында Эдуард III алсыз, оорулуу абалга келгенине карабай, акыл-эси тунук бойдон калган. Ал 1377-жылдын 21-июнунда дүйнөдөн кайтты. Чоң уулу — Кара Принц — андан мурда каза болуп калгандыктан, тактыны небереси Ричард II мурастап алды. Эдуард III Англияны 50 жыл башкарды; анын өлүмү бүтүндөй доордун аякташы катары кабыл алынды. Ал артында финансылык көйгөйлөргө карабастан биримдиктүү, ынтымактуу, көп согуштарда бышып жетилген күчтүү аскерге жана күчтүү династиялык стратегияга ээ болгон падышалыкты калтырды.
