Болочок Англия падышасы Эдуард II 1284-жылдын 25-апрелинде жаңыдан багындырылган Уэльстеги Карнарвон чебинде жарык дүйнөгө келген. Бул жерди анын атасы — күчтүү падыша Эдуард I — атайылап тандаган: мураскердин валлий маданиятынын байыркы очогунда туулушу аймактын англис таажысына түпкүлүгүндө баш ийгенин символдоштурушу керек эле. Наристе Эдуард I менен анын биринчи жубайы — Кастилиялык Элеоноранын төртүнчү уулу болчу. Бирок ага чейин төрөлгөн агалары жаш кезинде эле каза болуп калышкан; акыркысы — Альфонсо — 1284-жылдын августунда дүйнөдөн кайтып, Эдуард бир нече айдын ичинде эле тактынын жалгыз мураскери болуп калды.
Анын балалыгы ошол доордун падышалык балдарына мүнөздүү шарттарда өттү: апасын сейрек көрчү (ал көп убакытты күйөөсү менен Гасконьяда өткөргөн) жана өзүнүн малайлары бар өзүнчө сарай-тиричилиги болгон. Атасы тарабынан көп сандаган туугандары бар эле, бирок бой жеткенге беш эле карындашы жетти. Алардын төртөөнүн (Элеонора, Маргарита, Елизавета жана Жоан) Европадагы таасирдүү өкүмдарларга жана англиялык барондорго турмушка чыгышы Англиянын саясий союздарын бекемдеди.
Жаш чагынан эле Эдуард дооруна ылайык мыкты билим алды деп эсептелет. Анын насаатчысы доминикан тартибиндеги монах болгон; принц поэзияга, музыка менен китепке ык койгон. Көптөгөн асылзаттардан айырмаланып, аңчылыкка же турнирлерге ашыкпас эле; ага кайык сүзүү, бакчага кам көрүү, жөнөкөй адамдар менен баарлашуу сыяктуу жөнөкөй иштер жагчу. Ал узун бойлуу (болжол менен 180 см), чың денелүү болгон, тамашага жакын, бирок ошол эле учурда чартылдак, өч алчаак жана туруксуз мүнөзү менен да белгилүү эле.
1290-жылы апасы каза болгондон кийин Эдуард Понтье графтыгына мураскер болду. Дал ошол жылы ал англис тактысынын мураскери да болуп, Шотландиянын жаш ханышасы — Норвегиялык Маргаретке үйлөнүшү керек эле; бул нике эки падышалыкты бириктирмек. Бирок Маргареттин өлүмү бул пландарды бузду. 1301-жылдын февраль айында, Уэльсти тынчтандыруу максатында, атасы ага Уэльс ханзаадасы наамын ыйгарды — бул титулду англиялык мураскер алгач ирет тапшырып алды.
1300-жылдарга келгенде жаш принцтин жанында гаскон рыцарынын уулу Пирс Гавестон пайда болуп, эң жакын досу жана фаворити болду. Алардын мамилесинин табияты бүгүнкү күнгө дейре талкуу темасы бойдон калууда, бирок бул жакындыктын өзү эле Эдуард I менен англиялык знатьты кыжырдандырган. 1307-жылы, көзү өтөрүнүн алдында, падыша Гавестонду сүргүнгө айдаган, бирок Эдуард II 1307-жылдын 20-июлунда такка отурушу менен досун дароо кайтарып, аны байлыктарга бөлөп, Корнуолл графы наамын берип, өзүнүн жээнине үйлөндүрдү.
1308-жылдын январында Эдуард Францияга барып, Франция королу Филипп Көркөмдүн кызы Изабелла менен никеге турду. Үйлөнүү аземи 25-январда Булонь шаарында болду. Бул эки өлкө ортосундагы тынчтыкты бекемдөөгө тийиш болгон маанилүү саясий союз эле. Бирок 25-февралдагы таажыланууда жана үйлөнүү тоюнда Эдуард Гавестонго ачыктан-ачык артыкчылык көрсөтүп, француз жана англис знатьсынын ачуусун келтирди. Кийинки жылдары Эдуард менен Изабелланын балдары (анын ичинде 1312-жылы — келечектеги Эдуард III) төрөлгөнүнө карабай, алардын никеси падышанын фавориттери айланасындагы чыр-чатактар менен көмүскөдө калды.
Гавестондун айланасындагы нааразычылык тез күчөдү. Барондор аны текебер, чектен ашыкча таасирге ээ деп эсептеп, «падышалыктын эки падышасынын бири» деп атап да коюшкан. 1308-жылдын февралында алар Эдуарддан фаворитин кууп жиберүүнү талап кылышты. Падыша амалсыз макул болуп, Гавестонду Ирландияга лейтенант кылып жөнөттү. Бирок 1309-жылы папа менен сүйлөшүүлөрдөн кийин Эдуард аны кайра чакыртып алды.
Бул кайтаруу каршылыкты андан бетер курчутту. 1310-жылы барондор парламентке куралданган бойдон келип, Эдуарддан «Ордонанстарды» кабыл алууну талап кылышты — алар падыша бийлигин чектеп, монархка парламенттин макулдугусуз согуш баштоого, жер-токон ыйгарууга же өлкөдөн чыгууга тыюу салган. Падыша макул болуп, Гавестон дагы сүргүнгө айдалды.
Ошого карабастан, Эдуард чектөөлөргө чыдабай, 1312-жылдын январында Гавестонду кайра Англияга кайтарды. Бул акыркы чек болду. Беш граф, алардын ичинде падышанын бир туугантуу агасы — кудуреттүү Томас Ланкастер да бар — фаворитти өлтүрүүгө ант ичишти. Гавестон кармалып, 1312-жылдын 18-июнунда өлүм жазасына тартылды. Бул киши өлтүрүү англиялык знатьты түбөлүккө бөлүп салды. Эдуард катуу каарданып, өч алууга ант берди, бирок Пембрук менен Суррей графтары Ланкастерден четтегенден кийин, падыша убактылуу элдешүүгө аргасыз болду.
Кийинки учурга чейин Эдуарддын каржы абалы бир аз оңолуп, ал көңүлүн Шотландияга бургусу келди: 1314-жылга карата Роберт Брюс дээрлик бардык чептерди кайра кайтарып алган. Падыша ири аскер топтоду, бирок Ланкастер баштаган көптөгөн барондор Ордонанстар бузулду деген жүйө менен жортуулга катышуудан баш тартышты.
1314-жылдын 24-июнунда англиялык аскер Брюстун күчтөрү менен Бэннокбёрн салгылашында беттешти. Сан жагынан артыкчылыкка карабай, англичандар оор жеңилүүгө учурады. Шотланд жөө аскерлери тыгыз саптарга — шилтрондорго — тизилип, атчан чабуулду кайтарышты. Эдуард өзүнүн жеке мөөрүн жоготуп, араң туткунга түшпөй качып кутулду. Бул кыйрашы анын бийлигинде бурулуш болуп, Англия Шотландияны көзөмөлдөөнү түгөл жоготту, ал эми падышанын кадыр-баркы катуу солгундады.
Жеңилүүдөн кийин Ланкастер өлкөнүн фактический башкаруучусуна айланды, бирок анын саясий көрөгөчтүгүнүн жоктугу абалды да мындан ары туруксуздаштырды. Дал ошол жылдары Европага бир нече түшүмсүз жылдардан улам Улуу ачарчылык келип, Эдуард бул кризиске каршы туруу мүмкүнчүлүгүнө ээ болбой калды. Падышанын кадыры түшө берди. Абалды мындан ары Хью ле Диспенсер Улуунун уулу — Хью ле Диспенсер Кичүү сыяктуу жаңы фавориттердин чыгышы курчутту: ал бат эле күч топтоп, Уэльсте өз «княздыгын» түзүүгө умтулуп, барондордун жерлерин тартып ала баштады.
Диспенсерлердин таасири өсүшү 1321-жылы «Диспенсерлер согушуна» алып келди. Марканын барондору — алардын ичинде Роджер Мортимер — жана Томас Ланкастер Диспенсерлерге каршы күч бириктиришти. Алар Диспенсерлердин ээликтерин басып алып, Лондонго жакындаганда Эдуард Хью Кичүүнү жана атасын сүргүнгө айдоого аргасыз болду.
Бирок Эдуард, Диспенсерлердин шыктандыруусу менен, өч алууга даярдык көрө баштады. Бузукулардын биринин аялы ханыша Изабелланы чепке киргизбей койгон окуяны шылтоо кылып, ал чоң аскер топтоду. 1321-жылдын декабрында ал Уэльс маркасына бастырып кирип, каршылык көрбөй көтөрүлүштү басты. Көптөгөн барондор кармалып, алардын жерлери конфискацияланды. Репрессиялардын туу чокусу 1322-жылдын 22-мартында Томас Ланкастердин өлүм жазасына тартылышы болду — бул Англия тарыхында чыккынчылык үчүн аристократтын биринчи казылышы эле.
Эдуарддын жеңиши ага бийлигин бекемдеп, Диспенсерлерди кайра сарайга кайтарууга жол ачты. Хью ле Диспенсер Кичүү башкы кеңешчи болуп, колуна зор бийлик менен байлыкты топтоду. Ал өз абалын мындан ары да байыганга пайдаланып, жерлерди тартып алып, тарапташтарын негизги кызматтарга коё баштады. Заман күбөлөрү айткандай, «бүт рыцарлар менен барондордон бийик турууну» самаган Диспенсердин көзөмөлүндөгү өлкө коркунуч, жазалоо жана нааразычылык атмосферасында жашап калды — бул болсо жакындап келе жаткан дагы да кыйраткыч көтөрүлүшкө жер даярдады.
1324-жылы Эдуард менен анын жездеcи — Франция королу Карл IV (лакап аты «Көркөм») баштаган француз тактысынын ортосунда «Сен-Сардо согушу» тутанды. Чыр Аквитания герцогдугунун айланасында жүрдү: Карл Эдуарддан жеке оммаж берүүнү жана айрым жерлердин үстүнөн бийлик өткөрүп берүүнү талап кылды. Эдуарддын гаскон вассалдары француз кызматкерлерин өлтүргөндөн кийин, жаңжал ачык согушка айланды. Карл Валуа жетектеген француз аскери сан жагынан артык болуп, Аквитаниянын көп бөлүгүн бат эле ээлеп алды; англичандардын колунда Бодо менен Байон айланасындагы тар жээк тилкеси гана калды.
Чырды чечүү аракети менен Эдуард айланадагылардын кеңеши боюнча аялы — ханыша Изабелланы бир тууганы менен сүйлөшүү үчүн Парижге жөнөттү. Бул сапар тагдыр чечкен ката болуп чыкты. Узак сүйлөшүүлөрдөн кийин Изабелла Эдуарддын жеке оммаж бериши керек деген келишимге жетишти. Өлкөдөн кеткиси келбеген король континенттеги ээликтерин уулу — жаш Эдуардга өткөрүп берип, ал 1325-жылдын сентябрында Карл IVгө ант берди.
Уулунун оммажынан кийин Эдуард II аялы менен мураскерин кайтып келет деп күткөн, бирок Изабелла Францияда калып, Диспенсердер кызматтан алынмайын Англияга барбайм деп жарыялады. Эдуард менен анын никеси буга чейин эле ажырымда турган; эми ал Хью Диспенсерди өзүнүн кордуктары үчүн ачык айыптай баштады. Францияда ханыша Тауэрден качып чыккан Роджер Мортимер менен таанышып, ал Изабелланын сүйгөнү жана башкы өнөктөшү болду. Экөө биргелешип Эдуардды жана анын фавориттерин тактан кулатуу планын түзө башташты.
1326-жылдын августунда ханзаада Эдуард менен Эно графынын кызы Филиппанын нике убадасы кесилди; мунун ордуна кыздын атасы Изабеллага аскердик жардам берүүнү убада кылды. Эдуард II басып кирүүгө даярданууга аракеттенгенине карабай, анын чакырыктары колдоо тапкан жок. 1326-жылдын 24-сентябрында Изабелла менен Мортимер чакан кошуун менен Англияга түшүп келишти. Падышанын аскерлери ишенимсиз болуп чыкты; анын өз бир тууганы Томас Бразертон жана Генрих Ланкастер да көтөрүлүшчүлөр тарабына өтүштү.
Эдуард Диспенсерлер менен кошо Лондонду таштап чыгып, шаар дароо көтөрүлүшкө кошулду; падыша Уэльске качууга аракеттенди, бирок аны колдогондор түгөнүп баратты. 16-ноябрда ал жана Хью Диспенсер Кичүү колго түшүрүлдү. 1326-жылдын 24-ноябрында Хью Диспенсер Кичүү өлүм жазасына тартылып, анын атасы мындан эртерээк казалган болчу. Төңкөрүш ушул менен аяктады.
Эдуард II формалдуу түрдө падыша бойдон калганы менен, реалдуу бийлигинен ажырады. 1327-жылдын январында анын тагдырын чечүү үчүн парламент чогулду. Эдуард өз ыктыяры менен тактан баш тартуудан баш тарткандан кийин, парламент элдин колдоосуна таянып, «Тактан кулатуу беренелерин» кабыл алды; анда падыша башкарууга жөндөмсүздүк, компетентсиздик жана жаман кеңешчилерге көз карандылык үчүн айыпталган. 1327-жылдын 20-январында епископ Адам Орлетон башында турган делегация Кенилуорт чебине келди. Тагынан гана эмес, уулунун мураскорлугунан да ажыроо коркунучу алдында турган Эдуард II көзүнө жаш алып, бийликтен баш тартууга макул болду. 2-февралда анын уулу — Эдуард III — таажыланды.
Таажыдан ажыратылгандан кийин Эдуард Беркли чебине камалды. Анын тарапташтары бир нече ирет бошотууга аракет кылышканы менен, бардык кутумдар ашкереленди. Акыры, 1327-жылдын 23-сентябрында Эдуард IIIге атасы көз жумганы кабарланды.
Эдуард IIнин өлүмүнүн жагдайлары англиялык тарыхтагы эң талаштуу сырлардын бири бойдон калууда. Эрте булактар пикир келишпей, айрымдары аны бууп өлтүрүлгөн десе, башкалары оорудан каза болгон дешет. Бирок 1330-жылы (Мортимер казалангандан кийин) тез жайылган жана популярдуу болуп кеткен версия пайда болду: ал боюнча Эдуардды ысык темир таяк менен кыйнап өлтүрүшкөн имиш. Джеффри Бейкер сүрөттөгөн бул баянга ылайык, жаза аткаруучулар падышанын денесинде из калтырбоо үчүн кызууланган темирди анын көтөнүнө киргизишкен. Бул саясий максаттагы ушак — аны буйруган дешкен Мортимердин казасын актай жана маркум падышаны жаман көргөзө турган — курулуш болгон. Азыркы тарыхчылар бул версияны күмөн санашып, Эдуард буулугуп өлтүрүлгөн же «оору» катары жасалган өлүмгө туш болгон деп ыктай беришет.
Дагы бир, азыраак тараган теория «Фиески катына» таянып, Эдуард II чынында өлгөн эмес, Европада отшельник болуп жашап кеткен деп ырастайт. Бирок изилдөөчүлөрдүн көпчүлүгү бул көз карашты кабыл алышпайт.
Эдуард II 1327-жылдын 21-октябрында Глостер аббаттыгына жерге берилди. Анын мүрзөсү тез эле зыярат жайына айланды — балким, бул ишенимдүүлөрдү тартууга аракеттенген монахтар үчүн пайдалуу болгон. Кайыр-садага агылып, алар чиркөөнүн чоң бөлүгүн кайра курууга жетишти. Маркум падышага кызыгуу ушунчалык күчтүү болгондуктан, Ричард II аны ыйык деп таанууга да аракет кылган.
Тарыхчылар жалпы жонунан Эдуард IIни алсыз жана башкарууга жөндөмсүз өкүмдар катары баалашат: ал өлкөнү жеке өзү башкаруудан көрө фавориттерге таянып алганды жактырган. Чоң маселелерде чечкиндүү болбой, майда иштерде чартылдап кеткен. Анын бийлиги каржылык туруксуздук, саясий башаламандык, Шотландия менен болгон согуштагы жеңилүү жана, акыры, бийликтен кулатылып, трагедиялуу өлүм менен жыйынтыкталды — бул болсо падышанын күчтүү знатька каршы тура албаган өз алсыздыгынын натыйжасы эле.
