Стефан, келечектеги Англия падышасы, Францияда, Блуа графтыгында, 1092–1096-жылдардын аралыгында төрөлгөн. Ал граф Этьен II менен Вильгельм Жеңүүчүнүн кызы Адэланын үчүнчү уулу болчу. Атасы Этьен Биринчи крест жортуулунда коркок катары аталып калган, бирок намысын кайтаруу үчүн кайра кайтып келип, 1101-жылы Рамладагы салгылашта курман болгон.
Стефанга апасы Адэланын (диндарлыгы жана саясий зиректиги менен белгилүү) таасири абдан чоң болгон. Атасы өлгөн соң мураскор болуп экинчи агасы Тибо калды, анткени улуусу Гийом акыл-эси жагынан алсыз болгон окшойт. Ак сөөктөр тукумундагы кичүү уул катары Стефан карьерасы үчүн колдоого муктаж эле жана аны таякеси — Англия падышасы Генрих Iнин жанынан тапты.
Генрих I (бир тууганы Роберт Куртгёздү жеңип, Нормандияны ээлеп алган) Францияда ишенимдүү союздаштарга муктаж болчу. Анын карындашы Адэла 1111-жылы Стефанды падышанын сарайына жөнөткөн. Генрих аны ишенимдүү, бирок анча амбициялуу эмес өнөктөш катары колдоп, бат эле ири жер-мүлк жана наамдарга жеткирди: Стефан Нормандияда Мортен графы болуп, Англияда да абдан чоң ээликтерге ээ болду. 1125-жылы ал бай мураска ээ Матильда Булонскаяга үйлөнүп, экөө англо-норманд дүйнөсүндөгү эң бай жана таасирдүү феодалдардан болуп калышты.
1120-жылы падыша Генрихтин да, бүт падышалыктын да тагдыры кескин өзгөрдү. Так мураскору — падышанын жалгыз мыйзамдуу уулу Вильгельм Аделин — Нормандиядан Англияга «Ак кеме» менен кайтып келе жатып чөгүп кетти. Ырайымдуу туш келдиби же жагдай ушинтип түзүлдүбү — айтор, ошол кемеге түшүүгө тийиш болгон Стефан акыркы учурда оюн өзгөртүп, башка кайыкты күтүп калган. «Ак кеме» чөгүп, Вильгельм Аделин жана ондогон ак сөөктөр мерт болушту.
Бул трагедия Генрих Iни мураскерлик боюнча оор кырдаалга такады. Ал кезде так мурасын так аныктаган эрежелер жок болчу: Англияда да, Нормандияда да бийлик кээде улуулук укугу менен, кээде падышанын эрки менен өтчү. Уулу каза болгондон кийин Генрихте жалгыз мыйзамдуу бала — кызы Матильда гана калды. Анын абалын аял экени да, андан тышкары, салттуу душман саналган Анжуй тукумунун өкүлү Жоффруага турмушка чыкканы да оорлотту. Генрих барондорго Матильдага үч жолу ант бердирип (анын ичинде Стефан да ант берген), так укугун бекемдөөгө аракеттенди. Бирок көптөр аялды, айрыкча анжуйдук күйөөнү такка алып келүүнү каалашкан жок.
1135-жылдын 1-декабрында Генрих I капысынан каза болгондо, мүмкүн болгон мураскорлордун көбү Англиядан алыс эле. Матильда менен Жоффруа Анжуда көтөрүлүштү басып жатышкан. Стефандын улуу агасы Тибо Блуада болчу. Ал эми Булоняда жүргөн Стефан эң жакын эле. Кабарды алары менен ал шашылыш түрдө Англияга сүзүп өттү.
Стефан падыша болууга керектүү бардык сапаттарга ээ болчу: бай, сыпайы, ак сөөктөргө жаккан жана чечкиндүү адам катары белгилүү эле. Винчестер епискобу, анын агасы Генрих Блуаскийдин колдоосуна таянып, Винчестердеги падышалык казынаны бат эле ээлеп алды. Папалык легат болгон агасы клятрана карабастан (Матильдага берилген ант) руханийлерди Стефандын дооматтарынын мыйзамдуулугуна ынандырууда чечүүчү ролду ойноду.
1135-жылдын 26-декабрында Стефан Вестминстер аббаттыгында таажыланды. Лондондуктар жана көп барондор жаңы артыкчылыктарга жана туруктуулукка үмүт артып, аны падыша деп таанышты. Бул маалда норманд ак сөөктөрү Стефандын улуу агасы Тибоны падыша көтөргүлөрү келди, бирок ал учурду колдон чыгарып, Стефан бийлигин бекемдеп, Тибонун колдоосу үчүн компенсация төлөп кутулду.
Стефандын алгачкы жылдары сын-сыноого толду. Шотланд падышасы Давид I (Матильданын таежеси) Англиянын түндүгүнө бастырып кирди, ал эми Уэльсте норманд бийлигине каршы көтөрүлүш тутанды. Стефан бат аракеттенип, Давид менен тынчтык түзүп, айрым жерлерди берип, көңүлүн ички маселелерге бурду.
1136-жылкы Пасхада Стефан өзүнүн биринчи падышалык сотун (королевский двор) чакырып, «Эркиндиктер хартиясын» тастыктап, таажы конфискациялап алган чиркөөнүн жерлерин кайтарууга, укук тутумун реформалоого убада берди. Ал тарапташтарын бекемдөө үчүн жер-наамдарды кеңири ыйгарды. Кийин анын такка чыгышын Папа Иннокентий II бекитти — бул анын бийлигине кошумча легитимдүүлүк берди.
Бирок Нормандиядагы абалды турукташтыруу аракеттери Жоффруа Анжуйскийдин басып кирүүлөрүнө такалды. Герцогдукта дайым болууга мүмкүнчүлүгү жок Стефан жергиликтүү барондордун нааразылыгына дуушар болду; Генрих Iден калган казына болсо согуш чыгымдары жана шаӊдуу двор себептүү бат түгөнө баштады.
1138-жылга келгенде Стефан төрт тараптан кысымга кабылды. Негизги коркунуч — Генрих Iнин никесиз уулу, Матильданын агасы Роберт Глостерскийдин көтөрүлүшү болду. Ал эң кудуреттүү барондордун бири эле жана Стефанга берилгендигин үзүп, Матильданы колдоорун жарыялады. Бул жорук, Жоффруанын Нормандияга жана Давиддин түндүк Англияга кайра кирүүсү менен коштолуп, кеңири жарандык согуштун башталышы болду.
Орто кылымдагы согуш усулу негизинен чептерди камалоо жана атаандашты мүңкүрөтүүгө багытталган. Таңсык полководец катары Стефан кошуундарын бат жылдырып турду. Ал жубайы Матильданы маанилүү Дувр портун коргоого жөнөтүп, өзү чыгышты тынчтандырууга кетти. Бийлигин бекемдөө үчүн Стефан жаңы графтык наамдарды түзүп, аларды негизинен таасирдүү Бомонддор тукумунун өкүлдөрүнө берди. Бул болсо күтүлгөн сыйлыкты албай калган «эски» барондорду өзүнөн алыстатты.
1139-жылы Стефан талаштуу, бирок чечкиндүү кадамга барып, Солсбери епискобу Роджер баштаган кудуреттүү епископторду «кылмышка шектүү» деп каматты. Бул аскерий коркунучту жойгону менен чиркөөнүн каарын туудурду — айрыкча папалык легат агасы Генрих Блуаский аны чиркөө соборуна чакырды. Стефан жазага тартылуудан кутулганы менен, руханийлер менен мамилеси олуттуу бузулду.
1139-жылдын сентябрында императрица Матильда акыры Англияга түшүп келди. Ал 140тай рыцарь менен Арунделге конгон, башкы колбашчысы Роберт Глостерский болсо тарапташтарды жыйноо үчүн батышка кетти. Ырайым-рыцардык эрежелерди сактаган Стефан Матильданы Арунделде курчап, бирок агасы Генрих Блуаскийдин кеңеши менен аны Бристолго чейин коштоп чыгарууга макул болду — жыйынтыгында ал Роберт менен биригип, өлкө ичиндеги позициясын бекемдеп алды.
Матильда тез эле Англиянын түштүк-батышында — Глостерден Девонго чейинки — кең аймакты көзөмөлгө алды. Стефан бул жерлерди кайра алууга аракеттенди, бирок жаңы башаламандык — Или епискобу Найджелдин көтөрүлүшү — аны токтотуп койду. Генрих Блуаскийдин тынчтык орнотуу аракеттери Стефандын ымырага барбоосу себептүү ийгиликсиз аяктады.
1141-жылдын 2-февралында Стефан Роберт Глостерский жана Ранульф де Жернон күчтөрү менен Линкольндо кармашты. Көптөгөн жактоочулары майданды таштап кеткенине карабай, Стефан акыр аягына чейин салгылашты: ал жөө кошуунду баштап, адегенде кылыч, анан согуш балтасын кармап коргонду. Акыры ал туткунга түшүп, Бристоль сепилине алынып барылып, чынжыр менен кишенделди.
Стефандын туткунга түшүшү Матильдага бийликти бекемдөөгө мүмкүнчүлүк ачты. Генрих Блуаскийдин колдоосу менен ал «Англия менен Нормандиянын айымы» деген наам алды. Бирок анын триумфу узак созулган жок: Лондонго киргенде шаардыктар (Стефанга берилген) көтөрүлүш чыгарып, Матильда Оксфордго качууга мажбур болду. Ошол маалда Стефандын жубайы, падыша айымы Матильда, күйөөсүнүн тарапташтарын чогултуп, Лондонду көздөй жүрдү. 1141-жылдын июлунда падыша айым Матильданын кошуундары императрицанын аскерлерин Уинчестерде талкалап, Роберт Глостерскийди туткунга алышты. Ноябрда туткундарды алмашуу болуп, Стефан бошотулду да, бийлигин калыбына келтире баштады.
1142-жылдын сентябрында Стефан Матильданы Оксфорддо курчады. Чеп алынгыс болгондуктан, падыша аны ачарчылык менен алууну чечти. Бирок Рождество алдындагы түндө Матильда ак кийим кийип, муз тоңгон дарыянын үстү менен белгисиз чыгып кетүүгө үлгүрдү.
Мындан ары согуш созулма мүнөзгө өттү: эч бир тарап чечүүчү жеңишке жете албады. 1144-жылы Жоффруа Анжуйский Англиядагы жарандык согуштан пайдаланып, Нормандияны толук багындырып бүтүрдү. Стефан жаңы көтөрүлүштөргө туш болду (мисалы, Чыгыш Англияда Жоффруа де Мандевиль, түндүктө Ранульф де Жернон). Ал айрым барондорду камакка алып, чептерин тапшырууну талап кылууга мажбур болуп, бул падышага болгон ишенимди ого бетер солгундатты.
Бул доордо эки тарап тең чоң жоготууларга учурап, өлкө «Анархия» деп аталган кайгы-капа мезгилин баштан кечирди. Англосакс жылнаамаларында ал «бузукулук, мыйзамсыздык жана талап-тоноочулук» учуру катары сүрөттөлөт. Жергиликтүү лорддор өз чептерин салып, өз алдынча тыйын соккон учурлар көпөстөнүп, падышалык бийлик ар жерде алсырады.
1147-жылдарга жакын кырдаал өзгөрө баштады: Роберт Глостерский каза болуп, Матильда Англиядан кетти. Аскерий аракеттер басаңдап, барондор өз ара жергиликтүү тынчтык макулдашууларын түзө башташты. 1149-жылы Матильданын уулу Генрих Плантагенет Англияга кайтып келди. Анын жетекчилик аброю өсүп, айрыкча 1152-жылы Алиенора Аквитанскаяга үйлөнгөндөн кийин Францияда абдан кең аймакты көзөмөлдөгөн өкүмдарга айланды.
1153-жылы Генрих чакан кошуун менен Англияга түшүп, бат эле таасирдүү барондордун колдоосуна ээ болду. Стефан менен Генрих Уоллингфорд сепилинин жанында беттешип, чечүүчү салгылаш жакындап келди. Бирок узак согуштан чарчаган эки тараптын барондору тынчтыкты талап кылышты.
Руханийлер катышкан сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында тынчтыкка жетишилди. Тынчтыкка каршы болгон Стефандын уулу Евстахийдин өлүмү келишимди тездетти. 1153-жылдын ноябрында Вестминстер соборунда Стефан менен Генрих Уоллингфорд келишимин ратификациялашты: Стефан Генрихти асырап алган уулу жана мураскери катары тааныды; мунун ордуна Генрих ага оммаж берди, ал эми Стефандын уулу Вильгельм өз жер-наамдарын сактап калды.
1154-жылдын 25-октябрында Стефан Дуврде дүйнөдөн кайтып, өзү негиздеген Фавершем аббаттыгына коюлду. Анын өлүмү жарандык согушка чекит койду.
Такка Матильданын уулу Генрих II — Плантагенеттер династиясынын биринчи өкүлү — келгенден кийин падышалык бийлик калыбына келе баштады. Генрих мыйзамсыз курулган чептерди кыйратып, падышалык кирешелерди жыйноону тартипке салып, борборлоштурууну улантты. Стефандын бийлиги жарандык согуш менен көлөкөлөнгөнү менен, ал падышалык институтун сактап, монархиянын кийинки күчөшүнө пайдубал салды — болгону бул пландарын өзү ишке ашырууга үлгүргөн жок.
