Али ибн Абу Талиб, толук аты-жөнү Абуль-Хасан Али ибн Абу Талиб ибн Абд аль-Мутталиб, 599-жылдын 17-мартында Мекке шаарында төрөлгөн. Анын жарык дүйнөгө келиши өзгөчө касиеттүү деп эсептелет: көптөгөн тарыхчылар — шииттик да, сунниттик да (анын ичинде аль-Масуди жана Ибн Талха) — Али тарыхта түз эле ыйык Каабанын ичинде төрөлгөн жалгыз адам болгон деген пикирде биригишет. Анын атасы Абу Талиб курайш уруусунун күчтүү Бану Хашим кланынын башчысы жана Пайгамбар Мухаммеддин өз бир тууган агасы болгон.
Али менен Мухаммеддин тагдырлары бала кезинен эле тыгыз байланышта болгон. Абу Талиб каржылык кыйынчылыктарга туш болгондо, Хадиджага үйлөнүп, өз турмушун оңдогон Мухаммед жаш Алиди тарбиясына алган. Ошентип, Али келечектеги Пайгамбардын түздөн-түз көзөмөлүндө өсүп, анын адеп-ахлактык баалуулуктарын сиңирип чоңойгон. Он жашында Али исламды кабыл алган биринчи бала жана эркек жыныстагы биринчи адам болгон. Анын берилгендиги чексиз эле: Хижра түнүндө, кутумчулар Мухаммеддин үйүн курчап алганда, дал Али өмүрүн тобокелге салып, Пайгамбардын төшөгүнө жатып, ага Мединага жашыруун чыгып кетүүгө шарт түзгөн.
Мединада Али өзүн теңдешсиз жоокер катары көрсөттү. 624-жылы Бадр салгылашында ал туу көтөрүүчү болуп, Валид ибн Мугираны жекеме-жеке жеңип, салгылаштын жүрүшүн баштаган. Кийин Хандак (Ор) салгылашында көрсөткөн өзгөчө баатырдыгы үчүн ага «Асадуллах» — «Аллахтын Арстаны» деген лакап ыйгарылган. Анын ишенимдүү шериги — Пайгамбар белек кылган же салгылаштардан кийин мураска өткөн легендарлуу Зульфикар кылычы болгон.
625-жылдын март айында Ухуд тоосунун жанында Али дагы алдыңкы катарда турган. Талха ибн Абу Талханы жекеме-жеке жеңип, мусулмандардын чабуулуна белги берген. Умма үчүн жалгыз жеңилүү менен аяктаган ошол оор салгылашта Али 16 жолу жарадар болсо да, Пайгамбардын жанынан кетпеген. Анын эрдиги Хайбар, Хунейн жана башка жортуулдарда даңкталып, аты душмандарга коркунуч, жолдошторуна үмүт болуп турган.
Пайгамбардын акыркы ажылыгынан кийин Гадир Хум деген жерде айтылган белгилүү сөздөрдө Али бардык момундар үчүн «мавла» (коргоочу, жакын дос) экени жарыяланган. Бул сөздөр талаш-тартыштын булагына айланган: шииттер муну түздөн-түз мураскерлик дайындоо деп түшүнүшсө, сунниттер Пайгамбардын Алиге болгон терең жеке сый-урматынын белгиси катары чечмелешет. 632-жылы Мухаммед дүйнөдөн кайтканда, Али анын жаназасына даярдык көрүү менен алек болуп, бану Саида навеси алдындагы жыйында (ал жерде Абу Бакр халиф болуп шайланган) катышкан эмес.
Абу Бакр, Умар жана Усмандын башкаруусу учурунда Али активдүү саясаттан алыстап, акылман кеңешчи катары кызмат кылып, Куранды терең изилдөөгө багыт алган. Умар каза болгондон кийин ал «алтынын кеңешине» кирген. Бирок Абдуррахман ибн Ауф ага бийликти Куранга жана Сүннөткө гана эмес, алгачкы эки халифтин прецеденттерине да толук баш ийүү шарты менен сунуштаганда, Али чынчылдык менен бул жолду өз мүмкүнчүлүгүнө жараша гана карманарын айткан. Усман болсо бул шартты эч каршылыксыз кабыл алып, халиф болгон. Али бул чечимге моюн сунган, бирок анын тарапкерлери — Аммар ибн Ясир жана аль-Микдад — нааразычылыгын ачык билдиришкен.
656-жылы Усмандын трагедиялуу өлүмүнөн кийин умма Алиге кайрылган. Ал тарыхтагы эң терең ажырым учурунда халиф болуп шайланган. Анын башкаруусу адилеттүүлүктү калыбына келтирүү жана бузулган наместниктерди алмаштыруу аракети менен башталган, бирок бул катуу каршылыкка кабылган. Сириянын наместниги Муавия Алиге ант берүүдөн баш тартып, Дамаскта Усмандын канга боёлгон көйнөгүн өч алуунун символу катары элге көрсөткөн.
Алгачкы ири кагылышуу 656-жылдын август айында болуп, тарыхка Верблюжья битва (Жамал салгылашы) деген ат менен кирген. Алиге каршы Талха, аз-Зубайр жана Пайгамбардын жубайы Айша чыгышкан. Басранын жанындагы бул салгылаш Алинин жеңиши менен аяктаган, бирок мусулмандар биринчи жолу өз ара ушунчалык көп кан төккөн кайгылуу сабак болгон.
Каршылыктын туу чокусу 657-жылдын июль айында Сиффин салгылашында жеткен. Алинин 50 миңдик аскери Евфрат дарыясынын жээгинде Муавиянын күчтөрү менен беттешкен. Жеңиш Алиге жакындап калган учурда, Амр ибн аль-Ас айлакерликке барып, Муавиянын жоокерлерине Курандын барактарын найзаларга көтөртүп, «Кудайдын сотуна кайрылууга» чакырган. Бул амалдын амалкөй экенин түшүнгөнүнө карабастан, Али өз аскеринин бир бөлүгүнүн басымына баш ийип, согушту токтотууга мажбур болгон. Бул чечим хариджиттер кыймылынын пайда болушуна алып келген — алар Алинин лагерин таштап, аны чечкиндүүлүктүн жетишсиздигинде айыпташкан.
Алинин акыркы жылдары эки фронттогу күрөш менен өткөн: Муавиянын саясий амбицияларына каршы жана хариджиттердин фанатизминин алдында. Ал хариджиттерди Нахраван салгылашында жеңген. Бирок өч алууну каалаган хариджиттер исламдын үч негизги саясий фигурасын — Али, Муавия жана Амр ибн аль-Асты өлтүрүүнү пландашкан.
661-жылдын 22-январына караган түнү Куфанын жума мечитинде Абдуррахман ибн Мулжам Алиге таңкы намазга кирип бара жаткан учурда ууландырылган канжар менен өлүмгө алып келе турган сокку урган. Кансырап жаткан халиф ошол учурда да ырайымдуулук көрсөтүп, уулдары Хасан менен Хусейнге өлтүргүчкө адилет мамиле кылууну буюрган: «Эгер мен өлсөм — жанга жан».
661-жылдын 23-январында Али ибн Абу Талиб дүйнөдөн кайткан. Анын мүрзөсү Эн-Наджаф шаарында жайгашып, убакыт өтүшү менен ислам дүйнөсүндөгү эң улуу ыйык жайлардын бирине айланган.
Али тарыхта «Абу Тураб» — «Топурактын атасы» деген ылакап ат менен калган. Бул ылакапты ага Пайгамбар өзү берип, Али аны аскеттигинин белгиси катары сыймык менен алып жүргөн. Ал терең акылмандыкка ээ, укук жана фикх боюнча мыкты билгич болгон; анын насааттары менен каттары исламдык ой жүгүртүүнүн жана руханий мурастын негизин түзгөн.
