1763-жылы Жети жылдык согуштун аякташы Британ империясы менен анын америкалык колонияларынын ортосундагы мамиледе бурулуш учур болуп калды. Франция жана Испания менен Париж тынчтык келишимине кол коюу аркылуу Британия Канада менен Миссисипинин чыгышындагы жерлерди кошо алган чоң аймактарды ээледи. Бул күтүлбөгөн кеңейүү империянын келечектеги туруктуулугуна шек жаратты. Тарыхчы Линда Колли жазгандай, англичандар «өтө көп адамдардын үстүнөн өтө көп бийликке» ээ болуп калышты; лорд Бедфорд болсо Британия «өтө эле чоң» болуп кетти деп эсептеген.
Согуш алдында Канадада француз аймактарынын болушу колонияларды коргонуу үчүн метрополияга таянышына мажбур кылчу, бирок бул коркунуч жоголгондо алардын көз карандылыгы алсырай баштады. Ошол эле маалда Британия өкмөтү согуштан кийинки чоң тышкы карызга туш келип, колониялар да каржылык жүктүн бир бөлүгүн көтөрүүгө тийиш деп чечти.
Он үч колония түзүлгөн күндөн тартып өз өкүлчүлүк органдарына ээ болуп, британ казынасына салык төлөшчү эмес. 1764-жылга чейин британ парламенти колонияларды салык менен жүктөөгө өз укугун колдонгон эмес бул американдыктардын арасында парламентте мындай укук жок деген ишенимди бекемдеди. Ошондуктан 1763-жылы Жордж Гренвиллдин кабинети колонияларды парламенттин бийлигине баш ийдирип, Америкада турган 8500 британ жоокерин каржылоону алардан талап кылганда, бул күтүүсүз болду. Бул багыттагы алгачкы кадам 1764-жылкы Шекер жөнүндөгү мыйзам, андан соң 1765-жылдын 22-мартындагы Герб акты (Акт о гербовом сборе) болду.
Герб акты кабыл алынганда каардануу дүрбөлөңү башталды. Вирджиниянын Бюргерлер палатасынын Патрик Генри жетектеген каршылыгы четке кагылганы менен, ал мыйзамга каршы биринчи расмий билдирүү болуп калды. 1765-жылдын майында элдик толкундоолор башталды. Ньюпорт менен Чарлстондо эл мыйзамды колдогондордун үйлөрүн талкалап, Бостондо массалык башаламандык болду. Джон Адамс кийин «Көзкарандысыздык ымыркайы Герб акты кризисинин күндөрүндө төрөлгөн» деп жазган. Нью-Йоркто «Герб актынын конгресси» чогулуп, нааразыларды бириктирген «Укуктар жана нааразычылыктар декларациясын» кабыл алды.
Протесттердин басымы астында 1766-жылы февралда Рокингемдин жаңы өкмөтү Герб актынын күчүн жойду. Бирок ошол эле учурда Пояснительный акт (Declaratory Act) кабыл алынып, анда британ парламентинин колонияларды каалаган салыктар менен жүктөөгө талашсыз укугу бар экени жарыяланды. Бул жаңжалдын бүтө электигин көрсөттү.
1767-жылы министр Чарльз Таунсенд импорттолгон товарларга айнек, коргошун, боёк, кагаз жана чайга бажы салыктарын киргизүүнү сунуштады. Америкалыктар буга ички салык катары карап, парламентте мындай салык салууга укук жок деп эсептешти. Таунсенд, өзү да байкабай, ички менен тышкы салык ортосундагы айырма маанисиз экенине колонияларды ишендирип, парламент саясаты менен компромисске баруу мүмкүн эместигин түшүндүрүү аркылуу америкалык революцияга олуттуу салым кошту.
Таунсенд мыйзамдарына жооп иретинде колонияларда британ товарларын бойкоттоо кампаниясы башталды Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия, Вирджиния жана Түштүк Каролина активдүү кошулду. Аялдар импорттук чайды жана люкс товарларды четке какты, Бенджамин Франклин жергиликтүү вискиге өтүүнү сунуштады. Үй токулган кийимдерге жана улуттук продукцияга мода жаралды. Бирок 1770-жылга карата лорд Норт жетектеген Графтон өкмөтү Таунсенд салыктары аз кирешелүү жана соодага тоскоол деп таап, алардын көпчүлүгүн жойду; бирок принципиалдуу түрдө чай салыгы символикалык түрдө сакталды парламент өз укуктарынан баш тартпасын көрсөтүү үчүн.
1770-жылдын мартындагы Бостондогу окуяларда британ аскерлери элге ок ачып, беш адам өлтүрүлдү бул протестти көчө башаламандыктарына айланганын көрсөткөн. Соодагерлер да зыян тарта башташкан. 1770-жылдын майында Нью-Йорк бойкоттон биринчи болуп баш тартты бул колониялар арасындагы кызматташууну үздү.
1770–1773-жылдар «жымжырттык мезгили» катары эсте калды. Көп америкалыктар көңүлү чөгүп, күрөш утулду деп ойлошту. Британиялык товарлар арбып, жашоо деңгээли көтөрүлүп, антибританиялык маанай солгундады. Колониялардын өз ичиндеги талаштар мисалы, Вайоминг аймагына талаш же Түндүк Каролинадагы ички жаңжалдар алдыга чыкты.
Радикалдар ыңгайлуу учурду күтүп турушкан ал 1772-жылдын июнунда келди. Наррагансетт булуңунда контрабандисттерди кууп бараткан «Гаспи» бажы кеме жээкке малып калды. Абрахам Уиппл баштаган колониячылар кемени басып алып, өрттөп жиберишти. Британ өкмөтү комиссия түзгөнү менен, күнөөлүүлөр табылган жок.
Ошол эле жылы британ өкмөтү Массачусетс губернаторунун айлыгын метрополия казынасынан түз төлөп, аны жергиликтүү ассамблеядан көзкарандысыз кылуу чечими менен нааразылыктын жаңы толкунун жаратты. Жооп кылып Самуэль Адамс Бостоондо Корреспонденция комитетин түздү, кийин мындай комитеттер бүткүл Жаңы Англияга жайылды. Ошентип эң кубаттуу протесттик структура пайда болду, күрөшкө Бенджамин Франклин да активдүү кошулду.
1773-жылы Британия өкмөтү Британ Ост-Индия компаниясын куткаруу үчүн 10-майда «Чай мыйзамын» кабыл алды Компанияга америкалык колонияларда чай сатууга монополия берип, чайды лондондук биржаларды айланып, түз Америкага сатууга уруксат берди. Натыйжада чайдын баасы фунтуна 12 шиллингден 10 шиллингге түшүп, голланд контрабандалык чайынан арзан болуп калды. Лорд Норт төмөн баа америкалыктарды чай сатып алууга мажбурлап, парламенттин салык салуу укугун кыйыр түрдө таанытат деп үмүттөнгөн.
Бирок күтүлгөн баш ийүүнүн ордуна атактуу «Бостон чай ичүү окуясы» болду. Ноябрдын аягында Бостонго чай жүктөлгөн кемелер келди. Колониялыктар жүктү Англияга кайтарууну талап кылышты, бирок губернатор Томас Хатчинсон баш тартты. Анда 1773-жылдын 16-декабрында «Эркиндик уулдары» коомунун беткапчен мүчөлөрү индеецче кийинип, кемелерге чыгып, 342 ящик чайды сууга ыргытышты бүгүнкү курс менен баасы болжол менен 1 млн долларга тете.
Жооп кылып лорд Норттун өкмөтү Массачусетске каршы гана багытталган «Теңселгис (Невыносимые) мыйзамдарды» кабыл алды: Бостон порту Ост-Индия компаниясына зыян ордун толтурмайынча жабылды, аткаруу бийлигине өзгөчө ыйгарым укуктар берилди. 1774-жылдын 10-майында Бостондо жарыяланган бул мыйзамдар дароо каршылыкка учурады. Бостон ассамблеясы британ товарларына бойкот жарыялады, Самуэль Адамс башка колонияларды кошулууга үндөдү.
Бардык колониялардан өкүлдөрдү чогулткан конгрессти чакыруу идеясы радикалдарга да, консерваторлорго да жакты. 1774-жылдын 5-сентябрында Филадельфияда Биринчи Континенталдык конгресс ачылып, 12 колониядан 56 делегат келди. Конгресс Түндүк менен Түштүктүн ортосундагы пикир келишпестиктерди чагылдырган бир нече фракцияга бөлүндү. Акыры, элдешүү сунуштарына карабастан, Конгресс «Петиция королуна» жана «Укуктар декларациясын» кабыл алып, Континенталдык ассоциацияны түзүүнү жана ополчено чогултууну жактырды. Делегаттар согуштун сөзсүз экенине ишенишкен, бирок ага шылтоо бербөөгө аракеттенишкен.
Бирок Лондондо күч колдонууга убакыт келди деп чечишти. 1775-жылдын 27-январында мамлекеттик катчы лорд Дартмут Бостондогу генерал Томас Гейджге көтөрүлүштү басууну буйруду бул согушка алып келбей коймок эмес. Муну сезген 20-мартта Патрик Генри Вирджинияда ополчено чакырууга үндөп, «Мага эркиндик бергиле, же өлүм бергиле!» деген атактуу сөзүн айтты.
Буйрук алган генерал Гейдж колониялыктардын Конкорддогу арсеналын басып алып, аларды куралсыздандырууну чечти. 18-апрелдин түнүндө ал отряд жөнөттү, бирок колониялыктар буга чейин эскертилген болчу. 19-апрелдин таңында Лексингтондо британ авангарды ополчено менен беттешти. Кокустан атылган ок атышууну баштап, 8 колониячанын өлүмүнө алып келди. Британдыктар Конкордго жеткенде кампалар бош болуп чыкты. Кайтаарда аларды засада күтүп турган 65 өлгөн жана 207 жарадар. Бул окуя тарыхта Лексингтон жана Конкорд салгылашуулары катары калды.
20-апрелдин таңында Бостонго бардык жолдорду 15 миңдей ополчено тосуп алды. Джордж Вашингтон: «Америкадагы буга чейин тынч болгон түздүктөр эми канга чөмүлөт же кулдар менен толот. Капалуу альтернатива! Бирок адеп-ахлактуу адам бул тандоодо калтаюубу?» — деп жазган.
1775-жылдын 10-майында Филадельфияда Экинчи Континенталдык конгресс чогулду. Делегаттар согушка даяр эле, бирок бөлүнүп-жарылышты. Джон Дикинсон жетектеген бөлүк Англия менен элдешүүнү кааласа, Джон Адамс жана Жаңы Англия делегаттары сүйлөшүүлөргө каршы болушту. Акыры Конгресс «Olive Branch Petition» — «Зайтун бутак петициясын» кабыл алды; көпчүлүк аны пайдасыз деп эсептесе да, сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк аччу.
15-июнда Конгресс массачусетс ополченоун Континенталдык армияга айландырууну чечип, башкы командачы кылып Джордж Вашингтондy дайындады. 6-июлда «Куралга кол салуунун себептери жана зарылдыгы тууралуу декларация» кабыл алынып, иш жүзүндө согушка жарыя берилди.
Америкалык армия маңызы боюнча ополчено болчу: 16дан 50 жашка чейинки эркектерден кыска мөөнөткө чакырылган. Бул кадимки армия менен күрөшүүгө жараксыздыкка алып келди, ошондуктан Конгресс Континенталдык армияны түздү колониялыктар туруктуу аскерге каршы болушканы менен. Бирок анын саны эч качан 75 миңге жеткен жок, кызмат мөөнөтү бир жыл менен чектелип, жыл сайын жаңы армия жыйноого туура келчү.
Британ армиясы 1775-жылы дүйнөнүн ар кайсы жерине чачыранды 48 миң гана аскерден турчу — Америка үчүн жетишсиз. 1778-жылы Франция согушка кошулганда Британия армиясын көбөйттү, бирок аскерлер дүйнө жүзүнө бөлүштүрүлүп, Америкада жетишсиз бойдон калды. Күчүн толуктоо үчүн британдыктар лоялисттер корпусун түзүп, болжол менен 29 миң немис жалданмасын (гессендиктерди) жалдашты.
Эки тараптын согуш тактикасы классикалык европалык тилке (линиялык) тактикасына негизделген. Согуш негизинен пехоталык болгон. Экөө тең жеңил пехота жана аралаш пехота-кавалерия бөлүктөрүн чалгындоого колдонуу сыяктуу жаңылыктарды киргизишти.
1775-жылдын жайында британ өкмөтү толук масштабдуу согушка тартылып жатканын түшүндү. Генерал Гейдж көтөрүлүштү басуу үчүн ондогон миң аскер сурады. Аскер катчысы согушту теңизде гана портторду басып алып, рейддер менен жүргүзүүнү сунуштаган. Бирок лоялисттерден жардам үмүтү жана кадимки аскерлердин тартыштыгы Британияга башынан эле бирдиктүү стратегия түзүүгө мүмкүндүк бербей койду.
Лексингтон жана Конкорддон кийин британ аскерлери Бостонго чегинип, 1775-жылдын 20-апрелинен тартып курчоодо калышты. Америкалык ополчено Артемас Уорд командачылыгында шаардын айланасына 12 миль узундукта бекемдөөлөр тургузду; Жаңы Англиянын бардык провинцияларынан отряддар кошулду. Генерал Гейдж болсо көтөрүлүштөн чочуп, жакынкы бийиктиктерди ээлөөгө батына албай, күчүн шаардын ичинде топтоду.
Америкалыктарга артиллерия керек эле. Ошондо ошол кезде анчейин таанылбаган капитан Бенедикт Арнольд түндүктөгү аты чыккан Тикондерога чебин (оордулар үчүн белгилүү) басып алууну сунуштады. 10-майда ал чепти ийгиликтүү алып, 120 орудийди, мортирлерди жана он тонна ок-дарыларды колго түшүрдү; эң кыйын алардын Бостонго жеткирүү маселеси да чечилди.
Июн башында Бостонго британ күчтөрүнүн келиши армияны 7000ге жеткирди. Гейдж курчоону бузуп, чабуул жасоону чечти, бирок американдыктар анын планы жөнүндө билип, 16-июнда Чарльстаун жарым аралындагы Бридс-Хилл бийиктигин ээлеп бекемдөштү. Эртеси Банкер-Хилл салгылашуусу башталды. Америкалыктар биринчи чабуулду кайтарышты, бирок экинчи чабуулдан кийин чегинүүгө аргасыз болушту. Британдыктардын жеңиши «кымбатка түшүп», 1054 адам жоголду — бул Түндүк Америкадагы күчтөрүнүн дээрлик төрттөн бири.
1775-жылдын июлунда Бостонго Джордж Вашингтон келип, Континенталдык армиянын командачылыгын кабыл алды. Ал порохтун тартыштыгы жана көп солдаттардын кызмат мөөнөтү бүтүп жатканы менен беттешти. Ал биринчи армияны таркатып, жаңысын жыйноого мажбур болуп, 1776-жылдын февралына карата аны 18 миңге жеткирди. Все тараптан курчалган британ генералы Хау кыш башында америкалык армиянын алсыздыгына карабастан, чабуулга өтүүнү ылайык көргөн жок.
1775-жылдын ноябрында китеп сатуучу Генри Нокс полковник жана артиллерия башчысы болуп дайындалды. Ал Вашингтонго Тикондерогадан оор орудуларды алып келүүнү сунуштады. 1776-жылдын феврал башында Нокс «Нокс экспедициясын» аяктап, ондогон орудуларды 300 миль жапайы аймактан Бостонго жеткирди. 2-мартта америкалыктар Дорчестер бийиктиктерин ээлеп, бүт шаарды аткылоого мүмкүндүк алышты. Британ абалы үмүтсүз болуп, 17-март 1776да алар Бостондон эвакуацияланды Массачусетсте бул күн Эвакуация күнү катары белгиленет.
Бостондогу курчоо маалында Конгресс Канаданы басып кирүүнү пландаган. 1775-жылдын 27-июнунда генерал Филлип Скайлер франко-канадалыктардын колдоосуна үмүттөнүп, канадалык аймактарды алуу буйругун алган; командование генерал Ричард Монтгомериге берилди. Ошол эле учурда Бенедикт Арнольд Вашингтонду Квебекке дагы бир отряд жөнөтүүгө ынандырды.
Тикондерогадан чыккан Монтгомери 17-сентябрда Сен-Жан чебин курчап, 3-ноябрда Монреалды ок чыгарбай эле алды. Ал эми Арнольд, 640 км токой аркылуу өткөн соң, 600 кишиси менен Квебекке жетти. Монтгомери менен биригип, 31-декабрда штурм жасашты бирок талкаланды: Монтгомери өлтүрүлүп, Арнольд жарадар болду. 1776-жылдын майында Канадага британ кошумча күчтөрү келип, америкалыктарды толук чыгарышты.
1776-жылы жайда Канададагы британ башчысы генерал Гай Карлтон түштүккө Шамплейн көлү аркылуу чабуулга өттү. Америкалыктар флоттун маанисин түшүнүп, жай бою 16 корабль куруп, 11-октябрда Валькур аралы жанында британ эскадрасы менен салгылашты америкалык флот талкаланды, Карлтон түштүккө жол ачты. Бирок Тикондерога бекемделгенин жана кыштын жакындаганын көрүп, Канадага кайтууну чечти.
Ошол эле маалда түштүктө да сокку урууга аракет жасалды. Түндүк Каролина губернатору Джозайа Мартин жардам сурап, 1776-жылдын 3-январында генерал Корнуоллис жетектеген отряд жөнөтүлдү. Бирок Корнуоллисти колдошу керек болгон лоялисттер Мурскрик-Бридж салгылашуусунда британ жетип келгенче эле талкаланды.
Флотту башкарып турган генерал Генри Клинтон Чарльстондон чабуул жасоону чечти. 28-июнда британ флоту Салливан чебин бомбалады, аны Түштүк Каролина ополчено коргогон. Тогуз сааттык салгылашуудан кийин британ күчтөрү жоготуу менен артка чегинип, Чарльстонго алгачкы чабуул кыйрады.
1776-жылдын майына карата Канадага жасалган чабуулдун үзүрү чыкпай калгандан кийин, жеңиш үчүн Франциянын жардамы зарыл экени билинип, бул үчүн Көзкарандысыздыкты жарыялоо керектиги түшүнүктүү болду. Көпчүлүк колониялар автономия үчүн күрөш толук боштондук үчүн күрөшкө айланганын түшүнүп, идеяны колдошту.
15-майда Вирджиния жыйыны делегаттарына Британияга болгон тобокелдиктен расмий баш тартууну сунуштоону тапшырды. 7-июнда Ричард Генри Ли Конгресске «Линин резолюциясын» киргизип, көзкарандысыздыкка, чет мамлекеттер менен союзга жана конфедерация түзүүгө чакырды. Джон Адамс резолюцияны колдоду, бирок Конгресс добуш берүүнү кечиктирип, анын ордуна Декларация долбоорун жазуу үчүн беш кишиден турган комиссия түздү анын фактикалык автору Томас Джефферсон болду.
1-июлда алгачкы добуш берүүдөн бардык колониялар «ооба» деп бербеди. Узун талаш-тартыштардан кийин 2-июлда экинчи добуш берилип, бул жолу он эки колониянын баары бир добуштан колдоду. Джон Адамс 3-июлдагы жубайына жазган катында сезимдеринин аралаш экенин билдирип, күрөш чоң эмгекти, канды жана ресурстарды талап кыларын, бирок акыркы жеңишке ишенерин жазды. 4-июлда Конгресстин чечими расмий жарыяланды; 9-июлда Вашингтон армияга кабарлады. Ошол эле күнү Нью-Йоркто Жорж III айкели пьедесталдан кулатылып, окторго куюлуп, акыркы ажырымдын символу болду.
Бостондон эвакуациядан кийин генерал Уильям Хау буйруктарды жана кошумча күчтөрдү алып, флотун Нью-Йоркко бурду. 1776-жылдын 3-июлунда 25 миңден ашык британ аскери Статен-Айлендге түшүрүлдү. Генерал Вашингтон чабуул Нью-Йоркко болорун болжоп, өз армиясын (жазга карата 19 миңдей) ошол жакка топтоду. Армия начар машыккан, тартипсиз, офицерлер тажрыйбасыз эле.
Америкалык күчтөр аралдарга чачырап жайгашкандыктан, абал өтө алсыз болчу. Вашингтондун аркасына Манхэттенге түшүп сокку урбай, Хау фронттон уруу чечимин кабыл алды. 22-августта британ армиясы Лонг-Айлендге 22 миң кишини түшүрдү. Ал согуштагы эң ири салгылашуулардын бири болгон Лонг-Айленд салгылашуусунда америкалыктар талкаланып, 1000дей туткун жоготуп, чегиништи. Хау штурмда адамдарын аяп, курчоону тандады. Бирок Вашингтон шамалдын багытын пайдаланып, 30-августка караган түнү армиясын Манхэттенге толук өткөрүп кетүүгө жетишти.
Тынчтык сүйлөшүүлөрү ийгиликсиз болгондон кийин, 15-сентябрда Хау 12 миң адамды төмөнкү Манхэттенге түшүрдү. Америкалык ополчено талкаланды, бирок эртеси Гарлем-Хайстагы салгылашууда британ чабуулу кайтарылды. Хау бийиктиктерди штурмдоону каалабай, флангдан айланып өтүүгө аракеттенди, бирок өтө жай жылды; мунун айынан Вашингтон аскерлерин Уайт-Плейнске алып кетүүгө үлгүрдү. 28-октябрдагы Уайт-Плейнс салгылашуусунда британ тарап үстөм бийиктикти алды, бирок чечүүчү сокку ура алган жок.
Абал америкалыктар үчүн өтө оор болду. 14-ноябрда Форт Вашингтон алынды Континенталдык армия үчүн эң оор жеңилүүлөрдүн бири. Вашингтондун армиясы 5000ге чейин кыскарды. 8-декабрда ал Делавэр дарыясынын ары жагына өтүп кетти; абал үмүтсүздөй көрүндү, Филадельфия коркунучта калды. Генерал Хау мындан ары кубалоонун кереги жок деп Нью-Йоркко кайтып, Трентондо 3000 гессендик жалданманы калтырды.
Муну уккан Вашингтон эр жүрөктүү чечим кабыл алды. 25-декабрдын кечинде армиясын жашыруун Делавэрден өткөрүп, 26-декабрдын таңы менен Трентонго кол салып, гессендерди талкалап, 900 туткун алды. Бул жеңиштин моралдык таасири зор болду. 3-январда Вашингтон Принстон салгылашында британ аскерин дагы жеңип, кырдаалды түшүнгөн британ командачылыгы Нью-Йоркко чегинүүгө аргасыз болду.
1777-жылы британ тарап жаңы план түздү: генерал Джон Бергойн Канададан түштүккө жылып, Нью-Йорктагы Уильям Хау армиясы менен кошулмак — бул Жаңы Англияны башка колониялардан бөлүп салмак. 6-июлда Бергойн Тикондероганы курчап, америкалыктар бекемдей албагандыктан чепти таштап чыгышты. Британ тарап жеңишке жеткени менен, олуттуу жоготууларга учурады; андан ары чабуул провизиянын тартыштыгынан жайлады. 16-августта Бергойн отряды Беннингтондо талкаланып, 1000 адам жоготту.
Ошол эле учурда Сент-Леджердин Олбаниге карай жылган кошумча отряды индей союздаштары тарап кеткени үчүн Стенвикс чебинин курчоосун токтотуп, чегинди. Бул майда жеңиштер америкалыктардын духун көтөрдү.
Армиясы кыскарганына жана жабдуулардын тартыштыгына карабастан, Бергойн чабуулду улантты. 13-сентябрда ал Гудзонду кечип, Саратога жанында лагер түздү. 19-сентябрда Саратогадагы биринчи салгылаш болду британ позициясы сакталып калганы менен, күчтөрүнүн 10%тын жоготту. 7-октябрда экинчи Саратога салгылашында америкалыктар саны 11 миңге жетип, чечүүчү сокку урду британ бөлүгү артка сүрүлүп, бир редутун жоготту. Бергойн толук курчоодо калды. Узун сүйлөшүүлөрдөн кийин 17-октябрда ал капитуляцияга макул болду 6000 британ солдаты туткунга түштү.
Саратога согуштун бурулуш этабы болду. Британия бүтүндөй армиясынан айрылды. Америкалыктардын духу көтөрүлдү, эң башкысы бул жеңиш Францияны америкалыктар чындап согуша аларына ынандырып, союз түзүүгө түрткү берди.
Бергойн чабуулу менен параллелдүү генерал Хау Нью-Йорктан Филадельфияны алуу кампаниясын баштады. Ал Мидлбрук бийиктиктериндеги бекем позициядан Вашингтондy чыгарып алууга аракеттенди, бирок болбоду. Июл аягында Хау армиясын кемелерге салып, деңизге чыкты Вашингтон анын багытын боолголой албай калды. 25-августта гана британдыктар Чесапик булуңуна түшүп, Филадельфияга жөргөлөп кирди.
11-сентябрдагы Брендивайн салгылашында британ аскери америкалык флангды айланып өтүп, аны талкалады, бирок Континенталдык армия жок кылынган жок. 26-сентябрда британ аскери Филадельфияга кирди. Вашингтон каршылыкты улантты: 4-октябрда Джермантаунда чабуулга өттү, бирок чаташуулар жана досторду-душмандарды тааный албагандан (friendly fire) улам ийгиликсиз болду.
Филадельфияны кайтарып алуу мүмкүн болбой калганы менен, жеңилүү толук эмес эле — уруш улана берди. 5-декабрда британ аскерлери Уайт-Марш жанындагы позицияларды чапты, бирок жыйынтык тең чыгуу болду. Кар жана суук түшкөндө эки тарап тең согуш аракеттерин токтотту.
1777-жылдын декабрь аягында Континенталдык армия чарчаган абалда Скулкилл дарыясынын жээгиндеги Вэлли-Фордж лагерине кыштоого жайгашты. Абал абдан оор болгон: кийим, жууркан жетишсиз; жабдуу системасы бузулган; адегенде чатыры жок стан-керебет, кийин шашылыш салынган брус үйлөр; антисанитариядан оспа жана тиф жайылып, ачарчылык жана дезертирлик менен коштолуп, армия саны 5–6 миңге чейин түшүп, алардын жарымы эле кызматка жарамдуу болчу. Согуш тажрыйбасы бар, бирок тактика жана ири бөлүктөр менен манёвр боюнча билим абдан кем.
Февралда Парижден Бенджамин Франклин жөнөткөн пруссиялык офицер барон фон Штойбен келди. «Аскер тартиби жагынан мындай көрүнүш бул жерде жок деп ишенимдүү айта алам» деп жазган ал кырдаалга таң калды. Вашингтон аны инспектор кылып дайындап, Штойбен пруссиялык уставдарды негиз кылып, солдаттарды стройдук даярдыкка өзү үйрөтө баштады. Анын аракети менен 1778-жылдын июнуна карата Континенталдык армия тартиптүү, согушка кыйла даяр күчкө айланып, бул кийинки жүрүшкө чечүүчү таасир тийгизди.
Саратогадагы капитуляция Британия үчүн аскерий гана эмес, моралдык да оор сокку болду. Англияда патриоттук көтөрүлүш болуп, көп шаарлар бир нече пехота полктарын өз эсебинен түздү. Бирок башкы жыйынтык — Франциянын согушка кириши. 4-декабрь 1777де Бенджамин Франклин жеңиш кабарын алып, 17-декабрда тышкы иштер министри граф Верженн падышадан америкалыктар менен сүйлөшүүгө макулдук алды. 6-февраль 1778де Союз жөнүндө жана Достук жана соода жөнүндө келишимдерге кол коюлуп, АКШны эл аралык деңгээлде биринчи таануу болду. Буга жооп кылып Англия 17-мартта Францияга согуш жарыялады.
Франциянын согушка кошулуусу Британияны стратегиясын кайра кароого мажбур кылды. Дүйнөгө чачырап кеткен аскерлер менен, Түндүк Америкада коргонууга өтүү зарылдыгы айкын болду. Филадельфияны эвакуациялап, көңүлдү түштүк колонияларга буруу чечилди ал жерде лоялисттердин колдоосуна үмүт артылды.
Отставкасы кабыл алынган генерал Уильям Хау командачылыкты генерал Генри Клинтонго өткөрдү. 1778-жылдын 18-июнунда 15 миңдей британ аскери Филадельфияны таштап, кургактык аркылуу чегинди. Генералдар арасындагы пикир келишпестиктерге карабастан, Вашингтон куугунтукту улантууну чечти.
1778-жылдын 28-июнунда Монмут салгылашы болду. Генерал Чарльз Ли баштаган америкалык авангард башаламан чегинип кетти. Поле согушка келген Вашингтон командачылыкты өз колуна алып, чегинүүнү токтотуп, коргонуу түздү. Клинтон артка жылды; решающию жеңиш болбосо да, америкалыктар салгылашууну өз триумфу катары көрсөткөн. Бул түндүктөгү акыркы ири салгылаш болду; Вашингтондун аброюн бекемдеп, саясий атаандаштарына каршы турууга жардам берди.
Монмуттан кийин Вашингтон армиясын Нью-Йоркка багыттап, француз эскадрасын колдоого аракеттенди. Бирок координация начар болуп, Ньюпортко биргелешкен чабуул ишке ашпай калды. 1779-жыл түндүктө ири салгылашуусуз өттү: британдыктар рейддерге жана диверсияларга, америкалыктар коргонууга көңүл бурушту. Жайында генерал Салливан баштаган америкалык күчтөр ирокездерге жана алардын лоялист-союздаштарына каршы «Салливан экспедициясын» жүргүзүп, 40 айыл-жайды талкалашты бирок алардын рейддерине чек кое алышкан жок.
1779–1780-жылдардын кышы Морристаундагы континенталдык армия үчүн эң катуу болду: суук, тамак-аш тартыштыгы армияны кайра ыдыроо чекитине алып келди. Ушул маалда Франция генерал Рошамбо баштаган ири кургактык күчтөрүн Америкага жөнөтүүнү чечти. 10-июль 1780де француз флоту Ньюпортко келди, бирок Вашингтон менен Рошамбо Нью-Йоркко биргелешкен чабуул боюнча тил табыша алышкан жок.
Дал ушул учурда Бенедикт Арнольддун кутуму ачылды ал Вест-Пойнт бекемделишин башкаруу менен жүрүп британ тарапка жашыруун маалымат өткөрүп турган. Анын курьери майор Джон Андре кармалып, Арнольд британ тарапка качып кетүүгө үлгүрдү. Бул окуя Вашингтондy селт эттирсе да, анын чечкиндүүлүгүн солгутаткан жок.
Уруш түндүктө гана эмес, колониялардын батыш чегинде да жүрдү. 1778-жылы Джордж Кларк баштаган отряд Иллинойс кампаниясын жүргүзүп, Каскаския жана Винсеннес пункттарын алды. Британ отряды Винсеннести кайра алгандан кийин, Кларк токой жана баткак аркылуу марш жасап, 1779-жылдын 24-февралында Саквилл чебин кайрадан ээлөө менен Иллинойс аймагына америкалыктардын көзөмөлүн камсыз кылды.
Согушка Испания да кошулуп, 1779-жылдын июнунда Британияга согуш жарыялады. Испан губернатору Бернардо де Гальвес британ ээликтерине чабуул баштап, 1780-жылдын 14-мартында Мобилди, андан кийин Пенсаколаны курчап, алды. Бул аракеттер Батыш Флоридадагы британ бийлигин жоюп, америкалыктарга да жардам болду.
Мен текстиңиздин бардык бөлүктөрүн иштеп чыгып, АКШнын Көзкарандысыздык согушунун окуяларын үзгүлтүксүз, система менен баяндап бердим. Эгерде башка суроолоруңуз болсо даярмын.
Британ командачылыгы түштүктө аларды колдогон лоялисттер көп деп ишенип, аз күч менен эле багындырабыз деп ойлогон. Ошондуктан 1778-жылдын ноябрында генерал Генри Клинтон Арчибальд Кэмпбелл башында 3500 адамды Джорджияга жөнөттү. 29-декабрда британ аскери Джорджияга түшүп, заматта Саваннаны, андан соң Огастаны алды — бул жакка лоялисттер чогула баштады. Жеңиштерине карабастан, британ тарап Джорджияны толук баш ийдире алган жок.
1779-жылы жайда француз флоту Джорджия жээктерине келип, Саванна гарнизонун Нью-Йорктон обочолонтту. Америкалыктар жана француздар Саваннаны курчоого алышты, бирок октябрдагы ийгиликсиз штурмдан кийин чегинүүгө аргасыз болушту.
Кышта француз флоту түштүккө кетип, Клинтонго түштүккө ири контингентти жөнөтүүгө мүмкүнчүлүк түзүлдү. 1780-жылдын 30-январында 8500 британ солдаты Саванага түшүп, андан Түштүк Каролинадагы Чарльстонду курчоого жөнөдү. Америкалык генерал Бенджамин Линкольн армиясын шаарда кармады. Майга карата бардык чегинүү жолдору тоскондон кийин, Линкольн капитуляция кылды 5000ден ашык киши туткунга түштү. Түштүк Каролина каршылык көрсөтө турган армиясыз калды.
Чарльстон алынгандан кийин каршылыкты генерал Горацио Гейтс жетектеди. 1780-жылдын 16-августунда анын армиясы Кэмден салгылашында кыйратуучу жеңилүүгө учурап, эки күндөн кийин британ кавалеристи Банастр Тарлетон дагы бир америкалык отрядды талкалады. Анын бул салгылашудагы ырайымсыздыгы ага «Кан Тарлетон» лакап атын алып келди. Америкалык отряддардын жок кылынышы каршылыкты сындырбай, тескерисинче, колониялыктардын өч алуу каалоосун күчөттү.
Түштүктөгү командачылыкты өзүнө алган генерал Чарльз Корнуоллис Түндүк Каролинага басып кирүүнү чечти. 7-октябрда анын лоялисттерден турган отряды Кингс-Маунтин салгылашында жок кылынды. Мыкты командиринен айрылып, Корнуоллис чегинүүгө аргасыз калды.
Түштүктөгү америкалык аскерлерди Натаниель Грин жетектеди. 1781-жылдын 17-январында генерал Морган башындагы анын бөлүгү Коупенс салгылашында Тарлетондун кавалериясын талкалады. Андан кийин Корнуоллис Гринди чечкиндүү түрдө куугунтукка алды, бирок Грин Дан дарыясынан өтүп, андан кутулду. Мартта Грин кайтып келип, 15-мартта Гилфорд-Кортхауз салгылашуусу болду: Грин жеңилсе да, Корнуоллис армиясынын четтен бирин жоготуп, чегинди.
Гилфорд-Кортхауздан кийин Грин Түштүк Каролинаны бошотуу кампаниясын баштады; ал маалда штат айрым фортторго таянган лоялисттер тарабынан гана кармалчу. Бир нече айда ал штаттын көп бөлүгүн кайтарып алды. 8-сентябрда Этау-Спрингс салгылашуусу болуп, түштүктөгү эң кан куу салгылаштардын бири болуп калды. Андан кийин англичандар Чарльстон менен Саваннаны гана кармап турушту.
Эл аралык аренада 1780-жылдын 8-мартында Россия императрица Екатерина II «Куралданган нейтралдуулук декларациясын» жарыялап, нейтрал өлкөлөрдүн согушуп жаткан тараптар менен эркин соода кылуу укугун коргоду. Бул Британиянын нааразычылыгын жаратты алар бул башка өлкөлөрдү согушка тартат деп чочулады. 1780-жылдын декабрында Британия Голландияга согуш жарыялады шылтоо таап, бирок Голландия нейтралдык коалицияга кошулуп кетет деп корккон үчүн. Англия Екатерина IIни союзга тартууга аракет кылганы менен, ал баш тартты куралданган нейтралдуулук Британияга басым кылууну улантты.
Ошол аралыкта уруш Вирджинияга жылды. 1781-жылдын 5-январында британ тарабын көздөй өткөн Бенедикт Арнольд жетектеген отряд Ричмондду алды. Вашингтон Вирджинияга маркиз де Лафайетке отряд жөнөттү, бирок чечүүчү салгылашка күчү жетишсиз эле.
20-майда Вирджинияга Корнуоллис армиясы менен келип, британ күчтөрүнүн санын 7200гө жеткирди. Бир нече ай бою Корнуоллис Лафайетти кууп, ал болсо генералдык салгылаштан чебер качып жүрдү. Жайга карата Корнуоллис жээкке чегинип, августта флот үчүн база түзүү максатында Йорктаунду ээлөө буйругун алды.
Бул чечүүчү жаңылыштык болду. Вашингтон француз флоту де Грасс адмиралынын Чесапик булуңуна келерин билгенде, дароо мүмкүнчүлүктү колдонууга киришти. Армиясынын бир бөлүгүн алып, генерал Рошамбо жетектеген француз аскери менен кошулду. 5-сентябрда Чесапик салгылашында француз флоту британ флотун жеңип, Корнуоллисти деңизден обочолонтту.
28-сентябрда америкалык жана француз аскерлери Йорктаунду курчоого алды. 14-октябрда эки маанилүү редутка чабуул жасап, аларды алышты. Корнуоллистин курчоодон чыгуу планы ишке ашпай калгандан кийин, 17-октябрда ал капитуляция сүйлөшүүлөрүн сурады. 1781-жылдын 19-октябрында 7247 адамдан турган британ армиясы курал таштады. Корнуоллис салтанатка өзү келбей койду.
25-ноябрда капитуляция жөнүндөгү кабар Лондонго жетти. Лорд Норт: «Оо Кудай! Баары бүттү!» деп кыйкырган. Корнуоллистин берилиши согуштун реалдуу аякташы болду. Тарыхчы Джон Фортескью жазгандай, АКШнын Көзкарандысыздык согушунун тарыхы Йорктаунда бүттү.
Падыша менен өкмөт согушту улантууну чечкенине карабастан, 1782-жылдын 27-февралында парламент Америкадагы бардык чабуул аракеттерин токтотууну буйруду, 22-мартта лорд Норт отставкага кетти. Француздар жана испандар Синт-Эстатиус, Сен-Мартен, Сент-Киттс аралдарын алып, жеңиштерин улантышты; алар Ямайканы алуу даярдыгында болушкан, бирок 1782-жылдын 9-апрелиндеги Бардык Ыйыктардын аралдары (Les Saintes) жанындагы эң ири XVIII кылымдагы деңиз салгылашында француз флоту жеңилип, Ямайка сакталды.
1782-жылдын 4-мартында британ парламенти расмий түрдө тынчтык сүйлөшүүлөрүн баштоону чечип, континентте согушту улантууну кеңеш бергендерди душман деп атап койду. Бул уяттуу чечим болсо да, ийгиликсиздиктер, финансылык жоготуулар жана флоттун оор абалы ушуну талап кылды.
Париждеги сүйлөшүүлөрдө америкалык жана француз дипломаттарынын ортосунда пикир келишпестиктер чыкты. Министр Верженн АКШнын аймактык жана экономикалык кызыкчылыктарын чектеши мүмкүн болгон өз пландарына ээ эле. Муну билгенде америкалык дипломаттар Джон Джей жана Джон Адамс Британия менен сепараттык сүйлөшүүлөргө барышты; натыйжада 1782-жылдын 30-ноябрында алдын ала келишимге кол коюлду — ага ылайык Британия АКШга Миссисипиге чейинки аймактарды берди. Верженн нааразы болсо да, бул АКШ–Франция мамилесине олуттуу зыян тийгизген жок. 1783-жылдын 20-январында Англия Франция жана Испания менен перемирие түздү — алар АКШдан айырмаланып, согуштан аз пайда алышты.
Тынчтык Британияда нааразычылык туудуруп, келишимге кол койгон Шелберн өкмөтү отставкага кетти. Ошентсе да, 1783-жылдын 3-сентябрында Париж тынчтык келишими ошол эле шарттарда расмий түрдө кол коюлду.
Джордж Вашингтон согуш чындап бүттү деп 1782-жылдын декабрында британдыктар Чарльстондон чыкканга чейин ишенген жок. 1783-жылдын январында офицерлер арасында карыздар төлөнбөй калышы мүмкүн деген коркунучтан нааразылыктар күчөдү, бирок Конгресс аларга өмүр бою пенсия гарантиясын берип, маселе чечилди. Апрель ортосунда тынчтык ратификацияланып, согуш ресми аяктады.
Париж тынчтыгы Британия үчүн жеңилүү болду бирок ал империялык амбициясынан баш тартпай, көңүлүн Индияга бурду. Жеңилүү Британияны армия жана флот реформасына түртүп, бул кийинки согуштарда жардам берди. Франция болсо жеңишине карабастан, дефолттун чек арасына келип, бул кийин Француз революциясына (америкалык революция таасир эткен) алып барган факторлордун бири болду.
АКШ көзкарандысыздыкты, соода эркиндигин жана өнүгүү үчүн зор аймактарды алды. Бирок 13 штаттын ар түрдүү кызыкчылыктарын бириктирүү керек эле. Штаттар менен федералдык борбордун ыйгарым укуктары, айрыкча кулчулук маселеси, акыры 1861-жылкы Жарандык согушка алып келди.
Жоготуулар олуттуу болду: тарыхчылардын баасы боюнча, америкалык армия 25 миңдей адамды жоготту бул калктын 1% чамасы. Конфликтке катышкандардын жалпы согуштук жоготуулары болжол менен 40 миңге жетет.
Акыры, 1783-жылдын 25-ноябрында англичандар Нью-Йоркту таштап чыгып, Вашингтон шаарга кирди. 22-декабрда ал Аннаполисте башкы командачы ыйгарым укуктарын салтанаттуу түрдө тапшырып, узак жана оор жолун аяктады.
