Артаксеркс IIнин башкаруусу, Дарий II менен бийликчил Парисатида ханышанын улуу уулунун доору, Ахемениддер державасынын тарыхындагы эң узак жана эң карама-каршылыктуу мезгилдердин бири болуп калды. «Падышалардын падышасынын» тиарасын кийгенге чейин ал Арсак деген ысым менен белгилүү болгон, бирок тарых аны тактык ысымы Артаксеркс менен эстеп калды. Анын маалыматтын эбегейсиз катмарларын эсинде сактай алган укмуш жөндөмүнө таң калган гректер ага «Мнемон» деген лакап ат беришкен, бул «Эстутумдуу» дегенди билдирет. Бирок анын тактыга чыгышы тынч болгон жок: ал империяны кыйроо алдында калтырган узакка созулган үй-бүлөлүк драманын башталышы менен белгиленди.
Бийликти жаңы эле кабыл алган Артаксеркс өзүнүн иниси — дымактуу Кир Кичүүнүн дооматтарына туш болду. Энеси-ханышанын жана ак сөөктөрдүн бир бөлүгүнүн колдоосуна таянган Кир наместник ролуна гана ыраазы болгусу келген жок. Кутум тууралуу падышага Кариянын сатрапы Тиссаферн кабарлады. Анын Артаксеркс менен союзу никелик байланыштар аркылуу бекемделген эле. Парисатиданын көз жаш төгүп жалынганы гана колго түшүрүлгөн Кирди өлүм жазасынан сактап калды. Кичи Азияга кайтып келгенден кийин Кир ичине кек сактап, писидиялык козголоңчуларга каршы күрөшүү деген шылтоо менен жашыруун армия топтой баштады. Анын негизги күчү грек жалданма жоокерлери — согуштарда такшалган гоплиттер болду. Аларды мол маяна кызыктырган.
Б. з. ч. 401-жылдын жазында Кирдин 13 миң гректи камтыган зор армиясы, спарталык Клеархтын командачылыгы астында, империянын жүрөгүнө карай жылды. Алардын арасында афиналык Ксенофонт да бар эле. Анын болочок «Анабасис» эмгеги бул жортуулду түбөлүккө даңазалаган. Чечүүчү кагылышуу б. з. ч. 401-жылдын 3-сентябрында Кунакса деген жерде, Вавилондон болгону 90 чакырым алыстыкта болду. Салгылашуунун кызуу учурунда Кир бир тууганын жеке өзү өлтүрүүгө болгон каалоосуна алдырып, падышанын курал көтөргөн сакчыларынын колунан курман болду. Гректер өз флангында тактикалык жеңишке жетишкенине карабастан, талапкердин өлүмү алардын ийгилигин маанисиз кылып койду. Тиссаферн грек аскер башчыларын айла менен чакырып алып, өлүм жазасына тартты. Ошентип жалданма жоокерлер душман өлкөнүн так ортосунда жалгыз калды. Алардын Кара деңизге карай баатырдык чегиниши, б. з. ч. 400-жылдын мартында аяктаган, бүт дүйнөгө перс жерлеринин аялуу экенин көрсөттү.
Кир талкалангандан кийин мятежчи ханзаадага жардам берген Спарта менен мамилелер биротоло бузулду. Б. з. ч. 400-жылы спарталыктар грек шаарларын коргоо үчүн Кичи Азияга аскер жөнөтүштү. Толук масштабдуу согуш б. з. ч. 397-жылы падыша Агесилай IIнин жетекчилиги астында жайылды. Перстер кургакта ийгиликсиздиктерге дуушар болуп, ошол эле учурда ички интригаларга да кабылышты: Парисатида Кирдин өлүмү үчүн өч алып, Артаксерксти Тиссаферндин чыккынчылыгына ишендирди. Б. з. ч. 395-жылы бул мыкты дипломат тузакка түшүрүлүп, башы алынган, анын ордун Тифравст ээлеген.
Бул учурда Артаксеркс афиналык стратег Кононго таянды. Ал согушту деңизге көчүрүүнү сунуштаган. Перс алтынын алган Конон күчтүү флот түзүп, б. з. ч. 394-жылы Книд жанындагы салгылашууда Спартанын деңиздеги үстөмдүгүн талкалады. Персия грек полистерин пара берүү тактикасы аркылуу өтө чебер башкарды. 30 миң алтын дарик менен камсыздалган родостук Тимократ Грецияда Коринф согушун, б. з. ч. 395–387-жылдардагы согушту, тутандыра алды жана Спартаны Агесилайды үйүнө чакырып алууга мажбур кылды.
Бул манипуляциялардын жыйынтыгы гректер үчүн уяттуу, ал эми Персия үчүн салтанаттуу болгон Анталкид тынчтыгы, б. з. ч. 387-жыл, болду. Ал «Падышалык тынчтык» деген ат менен да белгилүү. Артаксеркс II өз шарттарын таңуулады: Кичи Азия жана Кипр Персиянын ээликтери деп таанылды, ал эми калган Греция Сузанын жашыруун көзөмөлү астындагы автономдуу жамааттарга бөлүндү. Дарий I менен Ксеркс кылыч аркылуу жетише албаган нерсеге Артаксеркс II алтын жана дипломатия аркылуу жетишти.
Батыштагы ийгиликтерге карабастан, түштүк жана түндүк чек аралар падышага аз түйшүк жараткан жок. Ахорис, кийин Нектанеб I фараондорунун бийлиги астындагы Египет каршылык көрсөтүүнүн таянычына айланды. Египетти кайра империянын курамына кайтаруу аракеттери б. з. ч. 385–383-жылдары, кийин б. з. ч. 373-жылы да ийгиликсиз аяктады. Экинчи учурда Фарнабаздын эбегейсиз армиясы Нил дельтасына жетип, талап-тоноого батып калды жана дарыянын ташкыны менен египеттиктердин сабаттуу коргонуусунан улам артка чегинүүгө мажбур болду.
Ошол эле учурда Кипр үчүн Эвагор падыша менен күрөш жүрдү. Казынага эбегейсиз 15 миң талантка түшкөн бул согуш б. з. ч. 380-жылы компромисс менен аяктады: Эвагор башкаруучу бойдон калды, бирок Артаксеркстин үстөмдүгүн тааныды.
Кавказдагы согушчан кадусий урууларына каршы жортуул өзгөчө драмалуу эпизод болду. Жапайы жана тумандуу тоолордо падышанын зор армиясы ачкачылыктан өлүм алдында калды. Жоокерлер эшектин башы үчүн 60 драхма күмүш, болжол менен 330 грамм, беришкен, ал эми аттар дээрлик толугу менен жеп түгөтүлгөн. Куткарылуу кеңешчи Тирибаздын айлакерлигинин аркасында келди: ал эки душмандаш кадусий көсөмүн өз-өзүнчө тынчтык түзүүгө алдап көндүрдү, ар бирине экинчиси жашыруун сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат деп ишендирди.
Артаксеркстин башкаруусунун акыркы жылдары Сатраптардын Улуу көтөрүлүшү, б. з. ч. 373–359-жылдар, менен караңгылады. Каппадокиянын, Фригиянын, Армениянын жана Иониянын наместниктери биринин артынан бири көз карандысыздыкка умтулуп көтөрүлүш чыгарышты. Держава жарака кетип жаткан эле, аны козголоңдун жетекчилери бири-бирине тынымсыз чыккынчылык кылып, падышадан жакшы шарттарды соодалап алууга аракет кылганы гана кармап турду. Б. з. ч. 359-жылга карата козголоң басылды, бирок ыдыроонун үрөндөрү буга чейин эле өнүп чыккан — Хорезм, Согдиана жана сак уруулары иш жүзүндө борборго баш ийбей калган.
Падыша сарайынын ичинде абал мындан да коркунучтуу эле. Карыган Артаксеркс мураскордук үчүн кандуу күрөштүн күбөсү болду. Анын улуу уулу Дарий кутум уюштуруп, дээрлик бардык балдары менен кошо өлүм жазасына тартылды. Ортоңку уулу Ариасп иниси Охтун интригаларынын айынан үмүтсүздүккө жетип, өз жанын кыйды. Кийин ошол эле Охтун буйругу менен падышанын сүйүктүү никесиз уулу Арсам да өлтүрүлдү.
Артаксеркс II Мнемон б. з. ч. 359-жылдын декабрында 86 жашында каза болду. Ал 336 аялынан жана токолунан төрөлгөн 150 уул калтырган. Ал кырк жылдан ашык башкарды жана чексиз согуштар шартында империянын бүтүндүгүн сактап кала алды. Ал тууралуу эскерүү жылнаамаларда гана эмес, анын акылмандыгын жана элге жакындыгын баса белгилеген анекдоттордо да сакталып калган: бир ууч суу берген кедейге белек кылынган алтын чөйчөк болобу же текебер грекке берилген токтоо жооп болобу. Ички трагедияларга карабастан, ал тарыхта перс тактысында отурган эң улуу дипломаттардын бири катары калды.
