Артаксеркс I, Ксеркс I менен бийликчил Аместриданын кичүү уулу, тарыхка Макрохейр, башкача айтканда «Узун колдуу» деген лакап ат менен кирген. Байыркы гректер бул ысымдын келип чыгышы тууралуу талашышкан: айрымдары мындан анын миңдеген чакырымдарга созулган чексиз таасиринин символун көрүшсө, башкалары жөн гана анын оң колу сол колунан байкаларлык узун болгонун белгилешкен.
Анын б. з. ч. 465-жылдын августунда тактыга чыгышы кан менен жуулган. Сакчылардын башчысы Артабан жана евнух Аспамитра уюштурган сарай төңкөрүшүнүн натыйжасында анын атасы Ксеркс жана улуу агасы Дарий өлтүрүлгөн. Интрига өтө чебер уюштурулган: Артабан жаш Артаксерксти атасынын өлтүргүчү дал Дарий экенине ишендирип, аны «адилеттүүлүк» үчүн бир тууганын өлтүрүүгө түрткөн.
Бирок Артабандын салтанаты узакка созулган жок. Тактыны өзү басып алууну көздөгөн Артабан, айрым булактарда ал 7 ай бою иш жүзүндөгү башкаруучу болгон деп да айтылат, өз күйөө баласы Мегабиз тарабынан сатылып берилди. Андан кийинки сарай кагылышуусунда Артаксеркс Артабанды жеке өзү жок кылды. Заговорчуларга каршы жазалоо толук болду: Артабандын бардык уулдары өлүм жазасына тартылды, ал эми евнух Аспамитра «челек кыйноосунда» азаптуу өлүмгө дуушар болду.
«Артаксеркс падышалыктын иштерин өз кызыкчылыктарына ылайык жөнгө салды. Ал душман сатраптарды өзүнүн жөндөмдүү достору менен алмаштырды... жана перстер арасында эң жогорку урматка ээ болду».
— Диодор Сицилиялык
Бийлигин араң бекемдеген Артаксеркс ири чакырыкка туш болду. Б. з. ч. 460-жылы Египетте ливиялык Инардын жана саистик көсөм Амиртей Iнин жетекчилиги астында күчтүү көтөрүлүш тутанды.
Кагылышуунун өнүгүшү ыкчам болду:
Б. з. ч. 460-жылы болгон Папремис жанындагы салгылашууда сатрап Ахемендин, падышанын агасынын, перс армиясы толугу менен жок кылынды, ал өзү да курман болду.
Бул кагылышууга Афина да кийлигишүүнү чечип, козголоңчуларга жардамга 200 кемеден турган флот жөнөттү. Гректер Нилге кирип, перс кемелерин өрттөп, Мемфисти курчоого алышты.
Перс гарнизону Мемфистин цитаделин бир жыл бою кармап турду, ал эми афиналыктар менен египеттиктер өз күчтөрүн алсырата беришти.
Чечүүчү бурулуш б. з. ч. 456-жылы болду. Бул кезде сатрап Мегабиз жаңы аскер жана финикиялык флот алып келди. Афиналыктар Просопитида аралында камалып калышты. Бир жарым жылдык курчоодон кийин перстер дарыянын бир бутагынын суусун башка жакка буруп, аралды жарым аралга айландырышты жана гректерди күтүүсүздөн басып алышты. Б. з. ч. 454-жылга карата Египет кайрадан Аршаманын башкаруусундагы сатрапияга айланды. Бирок Амиртей дагы көпкө чейин Нил дельтасынын саздарында жашынып, ошол доордун «колго түшпөс өч алуучусу» бойдон калды.
Египетти тынчтандыргандан кийин кагылышуу Кипрге өттү. Б. з. ч. 450-жылы афиналык кол башчы Кимон перстерди деңизде талкалоого багытталган акыркы зор аракетин жасады.
Кипрдеги окуялар драмалуу өнүктү:
Финикиялыктардын негизги таянычы болгон Китий шаарын курчоо учурунда Кимон оорудан каза болду. Ал аскерлердин маанайын түшүрбөш үчүн өзүнүн өлүмүн жашыруун сактоону буйруган.
Кипрден чегинип бара жатып, гректер Саламиндин, кипрдик Саламиндин, жанында перс флоту менен кагылышып, деңизде да, кургакта да жаркын жеңишке жетишти.
Гректердин бул тактикалык ийгиликтерине карабастан, эки тарап тең ондогон жылдарга созулган согуштардан чарчап бүткөн эле. Б. з. ч. 449-жылы Сузага Каллий башында турган элчилик келди. Жарым кылымга созулган Грек-перс согуштарына чекит койгон тарыхый келишим түзүлдү.
Гректерди ачык салгылашууда жеңүү мүмкүн эмес экенин түшүнгөн Артаксеркс I стратегиялык маневр жасады. Бул ыкма кийинки жүз жыл ичинде Ахемениддердин айырмалоочу белгисине айланды. Персия «бөл да, башкар» саясатына өттү.
Армия жөнөтүүнүн ордуна падыша алтын жөнөтө баштады. Перс сатраптары Афина менен Спартанын ортосундагы карама-каршылыктарды чебер пайдалана башташты. Б. з. ч. 431-жылы Пелопоннес согушу башталганда, Артаксеркс бир полис өтө күчтүү болуп кетпеши үчүн кезектешип бир тарапты, анан экинчи тарапты колдогон позицияны карманды.
Артаксеркстин тушундагы сарайдын ички жашоосу акылман башкаруу менен гаремдин таасиринин татаал аралашмасы болгон. Мамлекеттик иштерде чечкиндүү болгонуна карабастан, падыша көп учурда энеси Аместриданын жана эжеси Амитистин кеңештерин уккан. Атүгүл анын ишенимдүү кол башчысы Мегабиз да бир жолу туткунга түшкөн египеттиктерди кечирүү тууралуу убада бузулгандыктан падышага каршы көтөрүлгөн, бирок кийин кечирилген. Бул Артаксеркстин монарх катары сабырдуулугун жана ийкемдүүлүгүн көрсөтөт.
Артаксеркс I б. з. ч. 424-жылдын аягында, бийликте 41 жыл отургандан кийин каза болду. Анын өлүмү трагедия менен коштолду: ошол эле күнү анын мыйзамдуу жубайы Дамаспия да көз жумду. Тарых ууландырылган болушу мүмкүн деген кыйытмаларды сактап калган, бирок кандай болгон күндө да, анын кетиши менен салыштырмалуу туруктуулук мезгили аяктады. Андан кийин анын уулдары Ксеркс II жана Секудиандын кыска жана башаламан башкаруулары болуп, андан соң тактыга Дарий II отурду.
