Кирдин так туулган күнү кылымдардын тереңинде жашырылган, бирок тарых илими кыйыр далилдерге таянып, бул мезгилди б. з. ч. 600–590-жылдардын аралыгы деп аныктайт. Анын жарык дүйнөгө келген эң ыктымал жылы б. з. ч. 593-жыл деп эсептелет. Анын теги мистикалык өңүт менен курчалган, ал эми анын жаштык чагы тууралуу бизге грек авторлору — Геродот, Ксенофонт жана Ктесий аркылуу жеткен баяндар көп учурда бири-бирине карама-каршы келет. Бул болсо Азияда эле б. з. ч. V кылымда кеңири тараган ар түрдүү уламыштардын көп болгонун чагылдырат.
Геродоттун эң белгилүү версиясына ылайык, Кир перс падышасы Камбис I менен күчтүү мидиялык башкаруучу Астиагдын кызы Мандананын уулу болгон. Астиаг түшүндө пайгамбарлык маанидеги аян көрөт: анын небереси дүйнөнүн кожоюну болуп, Мидияны кыйратып, бүт Азияны өзүнө баш ийдирет. Тагдырды алдоого аракет кылып, падыша алгач кызын «маанисиз» перске күйөөгө берет, ал эми бала төрөлгөндө, өзүнүн төрөсү Гарпагга ымыркайды өлтүрүүнү буйруйт. Бирок тагдыр башкача чечет: Гарпаг бала өлтүрүүгө даай албай, наристени Митридат аттуу койчуга өткөрүп берет. Кайгылуу кокустук менен койчунун Спако аттуу аялынын ошол күнү өлүү баласы төрөлгөн эле. «Спако» мидия тилинде «ит» дегенди билдирген. Ата-эне падышалык мураскорду өз баласындай тарбиялоону чечет, ал эми өздөрүнүн өлүү уулунун денесин Кирдин кымбат кийимдерине ороп, Гарпагга буйруктун аткарылганына далил катары көрсөтүшөт.
Чындык Кир он жашка чыкканда ачылат. Курдаштары менен ойноп жатып, ал «падыша» болуп шайланып, баш ийбегендиги үчүн бир тектүү мидиялыктын уулун катуу жазалайт. Баланы Астиагдын алдына сотко алып келишкенде, падыша андан өз тукумуна мүнөздүү белгилерди тааныйт. Кыйноонун астында койчу алмаштыруу болгонун мойнуна алат. Астиагдын каары өтө коркунучтуу болгон: ал Гарпагдан катаал өч алып, той үстүндө ага өз уулунун этин жедирет. Бирок Кирдин өзүн магдардын кеңеши боюнча аяйт, анткени пайгамбарлык анын балалык оюндагы «падыша болушу» менен эле аткарылды деп эсептейт. Жаш ханзаада Персияга, өзүнүн чыныгы ата-энесине жөнөтүлөт.
Башка версиялар да болгон. Маселен, Ктесий Кирди марддар деген көчмөн уруудан чыккан, Атрадат аттуу каракчынын жана Аргоста аттуу эчки баккан аялдын уулу болгон деп жазган. Анын айтымында, Кир Астиагдын сарайында шарап куюучу кызматын аткарып жүрүп, өзүнүн эрдиги жана жөндөмү менен гана көтөрүлгөн. Атүгүл анын ысымы да талаштуу болгон: айрымдар аны Күн менен — «Хур» сөзү менен байланыштырса, башкалары Пулвар дарыясынын аталышы менен, үчүнчүлөрү болсо «койчу» деген сөз менен байланыштырышкан. Бирок бардык уламыштык катмарларга карабастан, тарыхый факт бойдон калган нерсе — Кир өзгөчө харизмага жана лидерлик талантына ээ болгон. Дал ошол сапаттар ага бытыранды урууларды бириктирүүгө мүмкүндүк берген.
Б. з. ч. 559-жылы Кир борбору Пасаргады шаары болгон перс отурукташкан урууларынын башчысы болуп калды. Ал убакта Персия Мидияга вассалдык көз карандылыкта болчу. Өз элин күрөшкө шыктандыруу үчүн Кир, уламыш боюнча, айла-амалга барган: биринчи күнү ал перстерди бадалдарды тазалоого мажбурлап, аябай чарчаткан, ал эми экинчи күнү алар үчүн шаан-шөкөттүү той уюштурган. Мидиялыктар үчүн кулдай эмгектенүү менен эркин, ток жоокерлик жашоонун ортосундагы тандоо айкын эле.
Б. з. ч. 553-жылы Кир Астиагга каршы ачык көтөрүлдү. Буга Мидиянын өз ичиндеги кутум да көмөк болгон: Гарпаг өзүнө жасалган катаал кордукту унутпай, ак сөөктөрдү тиранды кулатууга жашыруун үндөп жүргөн. Согуш үч жылга созулуп, өтө кан төгүү менен коштолгон. Вавилон хроникалары, тактап айтканда Набонид хроникасы, б. з. ч. 550-жылы мидиялык аскер Астиагга каршы козголоң чыгарып, өз падышасын Кирге өткөрүп бергенин тастыктайт. Перстер Мидиянын борбору Экбатананы басып алып, анын казыналарын талап-тоношкон.
Кир ошол мезгил үчүн адаттан тыш акылмандык көрсөттү: ал туткунга түшкөн Астиагдын өмүрүн гана сактап калбастан, Мидиянын мамлекеттин артыкчылыктуу бөлүгү катары макамын да сактады. Экбатана борборлордун бири бойдон калды, ал эми мидиялык башкаруу системасы жаңы державанын административдик түзүлүшүнүн негизине айланды. Кийинки эки жыл ичинде, б. з. ч. 550–548-жылдары, Кир Парфияны, Арменияны, Гирканияны жана Эламды өзүнө баш ийдирип, таасиринин чек араларын чыгышка жана түндүккө кеңейтти.
Кир үчүн кийинки чоң сыноо жомоктогудай бай падыша Крёз башкарган Лидия падышалыгы болду. Б. з. ч. 547-жылы Крёз Галис дарыясынан өтүп, Каппадокияга басып кирди. Птерия жанындагы чечилбеген салгылашуудан кийин Крёз өзүнүн борбору Сарды шаарына чегинип, Египеттен, Вавилондон жана Спартадан союздаштарынын жардамын күтүүгө үмүттөндү. Бирок Кир кышкы Анатолия аркылуу чагылгандай ылдам жүрүш жасап, душманды борборунун дубалдарынын алдында күтүүсүз абалда калтырды.
Сардынын алдындагы түздүктө болгон чечүүчү салгылашууда Кир Гарпагдын аскердик айласын колдонду: ал алдыңкы катарга төөлөрдү чыгарды. Алардын жыты лидиялык аттарды үрөй учурган. Лидиянын атчан аскерлери тартиптен чыгып, 14 күндүк курчоодон кийин алынгыс деп эсептелген Сарды акрополу кулады. Кир Крёзду аяп, жеңилген душманын өзүнүн кеңешчисине айлантты.
Кичи Азияны багындыруу мидиялык кол башчылар Мазар жана Гарпагдын жетекчилиги астында уланды. Лидиялыктардын көтөрүлүштөрү, анын ичинде б. з. ч. 546-жылдагы Пактийдин козголоңу басылды жана Иония, Эолида жана Кариядагы грек шаарларын пландуу түрдө курчоого алуу башталды. Фокея жана Теос тургундары сыяктуу көптөгөн гректер перстерге баш ийүүнү каалабай, мекенин таштап, Италияда жана Фракияда жаңы колонияларды негиздөөнү артык көрүштү. Ал эми ликиялыктар айласыз каршылык көрсөтүштү: Ксанфтын коргоочулары жеңилүү сөзсүз экенин түшүнүп, өз шаарын үй-бүлөлөрү менен кошо өрттөп, акыркы адам калганча согушта курман болушту. Бул жүрүштүн аягында бүт Кичи Азия Ахемениддердин бийлигине өттү.
Кирдин басып алууларынын туу чокусу б. з. ч. 539-жылдагы Вавилонго жасалган жүрүш болду. Бул мезгилде Жаңы Вавилон падышалыгы падыша Набонид менен Мардук кудайынын жрецтеринин ортосундагы ички чыр-чатактардан алсырап калган эле. Мындан тышкары, Гутиум аймагынын таасирдүү наместниги Угбару Кир тарапка өттү.
Вавилонго жолду күчтүү инженердик курулуштар жана Дияла дарыясынын ташкыны тосуп турган. Геродоттун баяндоосуна караганда, Кир бир бүтүн жайды 360 канал казып, дарыянын суусун башка жакка буруп, аны өтүүгө мүмкүн кылууга жумшаган. Б. з. ч. 539-жылдын сентябрынын аягында Опис шаарынын жанында чечүүчү салгылашуу болуп, анда вавилондук аскер толугу менен талкаланды. Көп өтпөй Сиппар согушсуз кулады, ал эми 12-октябрда Угбарунун аскерлери Вавилонго кирди.
Уламышка ылайык, перстер шаардын ичине Евфраттын жасалма түрдө төмөндөтүлгөн нугунан киришкен, ал эми вавилондуктар ошол учурда той-тамашага берилип жатышкан. Набониддин уулу Валтасар шаарды алуу учурунда каза болгон, ал эми Набонид өзү кийин туткунга түшүп, Карманияга сүргүнгө жөнөтүлгөн. Б. з. ч. 539-жылдын 29-октябрында Кир Вавилонго өзү кирип келген, ал жерде аны боштондук берүүчү жана Мардук кудайынын өкүлү катары тосуп алышкан.
Месопотамияны басып алгандан кийин Кир анын коомдук түзүлүшүн талкалаган жок. Ал «Вавилондун падышасы» деген титулду кабыл алып, байыркы культтарга колдоо көрсөттү. Анын башкаруусундагы эң маанилүү актылардын бири б. з. ч. 538-жылы Экбатанада чыгарылган жарлык болду. Ал жарлыкка ылайык, иудейлерге вавилондук туткундан Иерусалимге кайтып барып, өз Храмын калыбына келтирүүгө уруксат берилген. Ушундай эле чаралар башка көчүрүлгөн элдерге карата да көрүлгөн.
Кир бекем империя кылычтын күчүнө гана эмес, букаралардын берилгендигине да таянарын түшүнгөн. Финикиялык Сидон сыяктуу талкаланган шаарларды калыбына келтирип, соода жолдорунун коопсуздугун камсыз кылуу менен ал бүт Жакынкы Чыгыштын гүлдөшү үчүн шарт түздү. Бул мезгилде аймактагы жалгыз олуттуу атаандаш Египет гана болуп калган. Ага каршы жүрүшкө даярдык көрүү улуу басып алуучунун өмүрүнүн акыркы жылдарындагы негизги стратегиялык милдетке айланды.
Вавилондун багындырылышы бийликтин жөн гана алмашуусун эмес, жаңы империялык философиянын жаралышын билдирген. Бул философия атактуу «Кирдин манифестинде» эң толук чагылдырылган. Аккад тилинде чопо цилиндрге жазылган бул уникалдуу документ проперсиялык маанайдагы вавилондук ак сөөктөр жана жрецтер тарабынан түзүлгөн. «Манифесттин» тексти жеңилген падыша Набонидди кеңири жана катаал айыптоо менен башталат: аны кудайларга кайдыгер мамиле кылган, храмдарды кыйраткан жана өз элин эзген деп күнөөлөшөт. Бул түшүндүрмөдө сабыры түгөнгөн Мардук кудайы Аншандын падышасы Кирди өзү издеп таап, анын колунан кармап, ага дүйнө үстүнөн бийлик берип, ыйык Вавилонду анын камкордугуна тапшырган.
Кирдин атынан жазылган тексттин өзү Месопотамиялык монархиянын мыкты салттарында түзүлгөн салтанаттуу титулдарга бай. Ал өзүн «көп элдердин падышасы, улуу жана күчтүү падыша, Вавилондун, Шумер менен Аккаддын падышасы жана дүйнөнүн төрт тарабынын падышасы» деп атаган. Кирдин генеалогиясы анын тектүүлүгүн жана мураскерлигин баса белгилеген: ал — Камбистин уулу, Теисптин тукуму, «түбөлүк падышалык урук», анын бийлиги Бэл жана Набу кудайларына жагымдуу болгон. Кир анын аскерлери шаарга тынч киргенин, талап-тоноого жана зомбулукка жол бербегенин баса белгилеген. Бул башка тарыхый күбөлүктөр менен да тастыкталат.
Көрүнүктүү стратег катары Кир империянын узак жашоосу бир гана коркунучка таяна албасын түшүнгөн. Ал кудайларды жана адамдарды өздөрүнүн байыркы мекендерине кайтаруу саясатын жарыялаган. Б. з. ч. 539-жылдын ноябрынан 538-жылдын мартына чейин Набонид Вавилонго күч менен алып келген кудайлардын айкелдери Ашшур, Сузы, Эшнунна жана башка шаарлардагы байыркы ыйык жайларына салтанаттуу түрдө кайтарылган. Кир ошондой эле жер которгон элдерди чогултуп, аларга өз айылдарына кайтууга уруксат берген, ошентип көнүмүш жашоо тартибин калыбына келтирген. Бул боорукердик жана бөтөн салттарга урмат көрсөтүү саясаты Кирге «ата» жана куткаруучу деген аброй алып келип, Байыркы Чыгыш тарыхында өзгөчө учур болуп калды.
Кирдин улуу жетишкендиктеринин көлөкөсүндө анын үй-бүлөсү турган. Дал ошол үй-бүлө жаңы Ахемениддер династиясынын таянычына айланган. Падышанын жубайы Кассандана да Ахемениддер тукумунан чыккан. Тарыхчылардын күбөлүгүнө караганда, анын өлүмүн Кир өтө оор кайгы менен кабыл алып, бүт империя боюнча аза күтүү жарыялаган. Бул никеден эки уул төрөлгөн — улуусу Камбис II, тактынын мураскору, жана кичүүсү Бардия. Мындан тышкары, Кирдин үч кызы болгон: келечекте Персия тарыхында маанилүү роль ойной турган Атосса, Артистона жана, болжолдуу түрдө, Роксана. Бул балдар Азиянын чексиз кеңдиктерин башкарууга чакырылган жаңы башкаруучу элитанын өзөгүн түзүшкөн.
Батыштагы салтанаттуу жеңиштерге карабастан, империянын түндүк-чыгыш чек аралары тынч эмес болчу. Кир Египет менен согушту эрте деп эсептеп, өз армиясын Борбордук Азиянын көчмөн урууларына каршы бурду. Бул мезгилде Бактрия, Согдиана жана сактардын жерлери державанын курамына кирди. Яксарт дарыясынын, азыркы Сырдарыянын, жээгинде Кирополис шаары негизделди. Бул шаар көчмөндөрдүн чабуулдарын токтотууга арналган цивилизациянын эң четки форпосту болгон.
Б. з. ч. 530-жылы Кир өзүнүн акыркы жана тагдыр чечүүчү жортуулун массагеттерге каршы жасады. Геродот массагеттердин ханышасы Томирис тууралуу драмалуу уламышты баяндайт. Яксарт жээгиндеги чечүүчү салгылашууда перс аскери жеңилип, улуу басып алуучу өзү согушта курман болгон. Уламыш боюнча, Томирис уулунун өлүмү үчүн өч алып, Кирдин денесин таптырып, анын башын кан толтурулган мехке салдырып: «Сен канга суусаган элең, эми аны тойгончо ич!» деген. Бирок бул версияны көптөгөн изилдөөчүлөр талашка салышат, анткени Кирдин денеси кордолбогону жана мекенине жеткирилгени анык белгилүү.
Кир II Улуу б. з. ч. 530-жылдын август айынын башында каза болуп, өзүнүн биринчи борбору Пасаргадыда жерге берилген. Анын бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган күмбөзү ак акиташтан курулган, катуу жана улуу көрүнгөн имарат болуп, кичиазиялык мавзолейлерди эске салат. Пасаргадыдагы сарайдын дубалына жөнөкөй жазуу чегилген: «Мен — Куруш, падыша, Ахеменидмин». Эки кылым өткөндөн кийин күмбөзгө Александр Македонский келген. Ал ушунчалык улуу адамдын мүрзөсүнүн жөнөкөйлүгүнө жана жупунулугуна таң калган. Александрдын Индия жортуулу учурунда күмбөз талап-тонолгондо, ал күнөөлүүлөрдү өлүм жазасына тартууну жана өзүнүн улуу мурункусу жаткан жайда тартипти калыбына келтирүүнү буйруган.
Кирдин образы дүйнөлүк маданиятта өчпөс из калтырды. Перстер үчүн ал «элдин атасы», иудейлер үчүн аларды туткундан кайтарган Теңирдин майланган адамы — Мессия, гректер үчүн болсо акылман башкаруучунун үлгүсү болгон. Ксенофонт анын жолун өзүнүн «Киропедиясында» сүрөттөгөн. Диодор Сицилиялык Кир өз замандаштарынан эрдиги, акылмандыгы жана гумандуулугу менен ашып түшкөнүн белгилеген. Анын мурасы бүгүнкү күнгө чейин жашап келет: Ага Агартуу доорунун ойчулдары, мамлекеттердин негиздөөчүлөрү жана азыркы саясатчылар суктанышкан. Алар андан дүйнөнү кылыч менен гана эмес, адамдык кадыр-баркка жана дин тутуу эркиндигине болгон терең урмат менен бириктире алган адамды көрүшкөн. Кир II Улуу ассириялык ырайымсыздыктардын доорун аяктап, адамзат тарыхында жаңы барак ачты жана дүйнөлүк империянын биринчи чыныгы куруучусу болуп калды.
