Абылай хан төрөлгөндө Абилмансур деген ысым алган, Казак хандыгы тарыхындагы эң уламыштуу жана урматталган инсандардын бири. Анын балалык жана жаштык кези тарчылыкка толгон. 1725-жылы ойроттор Ташкенти басып алгандан кийин, 14 жаштагы Абилмансур атасы султан Вәлиден айрылып, талаада тентип калат. Тектүү тегин жашыруу үчүн «Сабалак» («лохматый») ылакап атын алып, бир нече жыл байга жалданып эмгектенген.
Даңк ага капысынан келди. 1734-жылы хан Самеке көз жумгандан кийин жаңы хан болуп Абилмамбет шайланып, Абилмансур аскерий лидер болуп чыгат. Ошол мезгилде ал жуңгар найону Шарыш менен жекеме-жекеде жеңип, чоң атасынын урматына «Абылай» деген согушчан наамга ээ болгон.
1742-жылы кезектеги жуңгар баскынчылыгында Абылай хан Ишим дарыясынын боюнда каршылыкты уюштурам деп жүрүп жеңилүүгө учурап, туткунга түшөт. Болжол менен бир жылга созулган туткундук маалында ал ойрот тилин, балким, маньчжур тилин да өздөштүргөн. Жуңгар өкүмдары Галдан-Цэрэндин ордосуна көп каттап, атактуу нойон Амурсана менен жакын болгон.
1743-жылдын жазында Абылай, мүмкүн, орус элчилигинин арачылыгы менен, бошотулат. Кайтып келген соң ал Россия жана Жуңгар хандыгы менен мамилени бирдей сактоого умтулган татаал дипломатиялык оюн жүргүзө баштайт. Калмактардын жесир ханшасы Дармабалага жолдогон катында өзүн анын «иниси» деп атап, коңшулар менен тынчтыкка умтулушун билдирген.
1746-жылы Галдан-Цэрэн каза болгондон кийин Жуңгарияда ич ара согуш тутанат, Абылай муну өз таасирин чыңдоого пайдаланат. Жуңгар нойондору Амурсана менен Дабачи Орто жүз аймагына качып келгенде, Абылай аларды өткөрүп берүүдөн баш тартып, бул жуңгарлар менен согушка алып келген.
Жуңгария Цин империясы тарабынан багындырылгандан кийин, Абылай «арыстан» (Россия) менен «ажыдаар» (Кытай) ортосунда калды. Ал хандыкты көз каранды кылбай сактап калууга умтулган көрөгөч жана айлакер саясат жүргүздү. 1756-жылы формалдуу түрдө маньчжур үстөмдүгүн таанууга мажбур болсо да, Россия менен байланышын үзгөн жок. 1759-жылы өзү Бейжиңге барып, Кытай императору Цяньлунга «ван» (вассалдык князь) катары ант берди. Бул кадам ага ички эгемендикти сактоого жана казактар үчүн Чугучак менен Күлжөдө соода кылуу укугун алууга шарт түздү. Ошол эле жылы ал Санкт-Петербургга да элчилик жөнөтүп, орус протекторатын ырастаган.
1771-жылы хан Абилмамбет каза болгондон кийин Бурабайдагы курултайда султандар, урук башчылары жана таасирдүү бийлер Казыбек бий, Канаи бий ж.б. Абылайды жогорку хан деп шайлашты. Расмий көтөрүү Түркстандагы Хожа Ахмет Ясауи мечитинде өткөн. Абылай бийлигин Улуу жана Кичи жуздарга да жайылтып, өзүн бардык казактардын ханы деп эсептеген.
Бул кезде ал кыргыздар менен кокондуктардын чабуулдарына каршы да активдүү күрөш жүргүзгөн. Ташкент стратегиялық мааниге ээ шаар катары душмандын колуна өткөндө, Абылай Улуу жуздун бытырап турган урууларынын башын кошуп, 1766-жылы Ташкенти кайра көзөмөлүнө кайтарды.
1773–1775-жылдардагы Орусиядагы Пугачёв көтөрүлүшү учурунда Абылай хан Емельян Пугачёв менен жолугуп, жардам убада кылганы менен, ошол эле маалда орус өкмөтү менен сүйлөшүп, берилгендигин да билдирген. Натыйжада Императрица Екатерина II аны атайын саясат катары жалгыз Орто жүздүн ханы деп бекитти бул казактардагы жогорку борбордук бийликти алсыратуу багытындагы кадам эле. Абылай Петропавловскиге барып ант берүүдөн баш тартып, хандык регалияларды кабыл алган эмес.
Абылай хан 1781-жылы дүйнөдөн кайтып, Түркстандагы Хожа Ахмет Ясауи мавзолейине коюлган. Анын 15 жубайы жана 70төн ашык баласы болгон. Правнугу белгилүү казак окумуштуусу Чокан Валиханов. Эл эсинде Абылай хан акылман өкүмдар жана коргоочу катары калып, анын эрдиктери менен жортуулдары эпосторго, күүлөргө жана ырларга тема болгон.
