Төрөлгөндөгү ысымы Ибрагим болгон Абай Кунанбай уулу 1845-жылдын 29-июлунда (10-августунда) Чингиз тоолорундагы кооз Жидебай жайлоосунда жарык дүйнөгө келген. Ал мезгилде бул аймак Томск губерниясынын Бийск уездине караган, бүгүн болсо Казакстан Республикасынын Абай облусунун Абай районуна кирет. Абай ири таасирге ээ бай, тубык (Тобыкты) уруусунун атактуу тукумунан чыккан Кунанбай Оскенбай уулунун (Үскенбай уулу) баласы эле. Абайдын үй-бүлөсү уруусу арасында абдан белгилүү болчу: анын чоң атасы Оскенбай менен чоң чоң атасы Иргизбай урматтуу башкаруучулар, бийлер болгон.
Абай билимди эң жаш кезинен ала баштады. Адегенде үйүндө мулладан сабак алып, андан соң Семипалатинскидеги мулла Ахмет-Ризанын медресесинде окуусун улантты. Ал жерден араб, парсы жана башка чыгыш тилдерин терең үйрөндү. Ошол эле маалда орус мектебине да барып турган — бул анын дүйнө таанымын калыптандырууда зор роль ойноду. Жаш чагында, окуусунун соңуна жакын Абай поэзияга да кол салып көрө баштаган, бирок ашыкча көлөмсүрөбөй, алгачкы ырларын досу Көкпай Жантас уулуна таңгактап койгон.
13 жашынан тартып атасы Кунанбай Абайды урууну башкаруу ишине активдүү тартып, аны лидерликке тарбиялады. Бирок 28 жашка келгенде Абай бул иштен кызыгуусу сууп, өзүн өз алдынча билим алууга толугу менен арнай баштады. Бул анын өмүрүндө бурулуш учур болду. Чыгармачылыгынын жетилген доору 40 жаш чамасында келип, дал ошол мезгилде ал биринчи «чоң» ырларын жазды.
Абайга орус саясий жер которуулары менен сүргүнгө айдалган инсандар Евгений Михаэлис, Нифонт Долгополов жана Северин Гросс менен болгон маектештиги чоң таасир тийгизди. Алар аркылуу ал орус жана европа маданиятынын байлыгына жол ачты. Анын гуманисттик дүйнө таанымы улуу чыгыштык акын-ойчулдар Фирдоуси, Алишер Навои, Низами, Физули жана Ибн Сина сыяктуу залкарлардын таасири астында да калыптанды.
Абай чыныгы маданий көпүрө болду. Ал орусуң классиктери Крыловду, Лермонтовду, Пушкиндү кыргыз-казак окурмандарына жакындатса, европалык адабияттан Гётө менен Байронду да тааныштырды. Бул маданий алмашуунун жаркын мисалы — «Қараңғы түнде тау қалғып» («Караңгы түндө тоо тунжурайт») аттуу ыры. Элдик ыр болуп кеткен бул чыгарма Лермонтовдун «Горные вершины спят во тьме ночной» ырынын котормосу, ал эми Лермонтов аны Гётөнүн «Жөө тепкиндегендин түнкү ыры» («Wandrers Nachtlied») негизинде эркин өңүттө берген.
Абай айрым убакта волост башчысы (болуш) да болуп иштеген. Бирок бул кызмат ага үмүт күткөндөй тынчтык жана ырахат алып келбегенин 1889-жылкы «Бестолково учась, я жизнь прозевал…» ыры ачык айгинелейт: анда ал өз абалынын куру кыялдыгын, «өгөөрлөрдүн» жолун бууп, көңүлүн чөгөргөнүн, чарчаганын өкүнүч менен баяндайт.
Советтик адабият таануучулар анын чыгармачылыгынын жаңычылдыгын көп баса белгилешет. Алар Абайдын чарларында артта калган адаттарды сынга алып, «аялдын кулчулук абалына» каршы чыкканын, коомдук жамандык менен наадандыкты айыптаганын көрсөтүшөт. Бул мотивдер «Акыры волост болдум…» (1889), «Башкарма башчылыкка кубанат…» (1889) жана «Кулембайга» (1888) сыяктуу ырларынан орун алган.
Абай казак поэзиясынын чыныгы жаңычылы болгон. Жыл мезгилдерине арналган «Жаз» (1890), «Жай» (1886), «Күз» (1889), «Кыш» (1888) сыяктуу ырлары, ошондой эле агартуу идеясы түшүнүлгөн поэзиянын максаты тууралуу чыгармачылыгы улуттук адабиятта жаңы сөз болду. «Масгуд» (1887) жана «Азим жөнүндө баян» поэмаларында ал чыгыш классикалык адабиятынын мотивдерин колдонду. «Искандер» поэмасында болсо акыл-парасатты (Аристотель бейнеси) байлыкка туйтунуп калган Александра Македонскийдин ачкөздүгүнө каршы коё коюп, өзүнүн терең философиялык ой жүгүртүүсүн көрсөткөн.
Абай казак ырчылык өлчөмүнө жаңы формаларды сегиз саптуу жана алты саптуу строфаларды, жаңы ырга жана өлчөмдөрдү киргизген. Жалпысынан ал 170 чакты ыр, 56 котормо жана бир нече поэманы жараткан.
Абай акын эле эмес, чебер композитор да болчу. Ал жыйырмадай күүгө тете обон жараткан, булар казак жана орус музыкалык интонацияларын уйкаштырган. Ал өзүнүн обондорун кагазга түшүргөн эмес, бирок алар эл арасында анча кеңири тарап, революциядан кийин А. Э. Бимбоэс, А. В. Затаевич, Л. А. Хамиди, А. К. Жубанов жана Б. Г. Ерзакович сыяктуу ишмерлер тарабынан жыйналып, нотага түшүрүлгөн. Анын эң белгилүү ыры — «Көзімнің қарасы» («Көзүмдүн карасы») элдик ыр деңгээлине көтөрүлгөн.
Карыя курагында Абай өзүнүн эң белгилүү прозалык чыгармасын — «Қара сөз» («Простой сөз», же «Насыят сөздөр») жазды. 45 насаат жана философиялык ой толгоодон турган бул жыйнак казак элинин тарыхы, тарбиясы, адеп-ахлагы жана укугу сыяктуу маанилүү маселелерди көтөргөн. «Насыят сөздөр» англис, француз, кытай, корей, түрк, өзбек жана башка көптөгөн тилдерге которулуп, анын жалпыадамзаттык маанисин далилдейт.
Абай Кунанбай уулу 1904-жылдын 23-июнунда Жидебайда дүйнөдөн кайткан. Кийин анын көрүстөнүнүн ордуна атайын мавзолей тургузулган.
Абай Кунанбай уулу XIX кылымдын акыркы чени менен XX кылымдын башындагы казак улуттук интеллигенциясынын калыптанышына зор таасир тийгизди. «Алаш-Ордо» кыймылынын лидерлери аны улутту ойготкон руханий алдынкы, жол көрсөтүүчү катары көрүшкөн. Тагыраагы, Алихан Бөкейханов анын алгачкы өмүр баянын жазган: 1905-жылы «Семипалатинский листок» гезитинде некролог жарыялап, андан кийин 1907-жылы Императордук Орус Географиялык Коомунун Батыш-Сибирь бөлүмүнүн Семипалатинск бөлүмчөсүнүн «Запискаларында» макала бастырган.
1914-жылы түрколог В. В. Гордлевский Абай менен Миржакып Дулатовдун чыгармаларын чыгыш таануучу Н. И. Веселовскийдин 70 жылдыгына арналган «Чыгыш жыйнагына» киргизип, ошол аркылуу Абайга казак адабиятынын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири деген статус берди.
Абай Кунанбай уулунун мурасы бүгүн да түгөнгүс акылмандык менен шыктын булагы бойдон калууда. Ал жөн гана акын эмес, философ, агартуучу жана композитор катары казак маданиятын түп тамырынан өзгөртүп, анын мындан аркы өнүгүшүнүн негизин салган.
